Η ιστορική μνήμη της Θράκης είναι ποτισμένη με το αίμα των ανθρώπων της, και η περίπτωση της Ξυλαγανής Ροδόπης αποτελεί ένα από τα πιο τραγικά κεφάλαια της βουλγαρικής κατοχής κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το παρακάτω κείμενο,καταγράφει το χρονικό της αντίστασης και της σφαγής 29 παλικαριών τον Απρίλιο του 1944.
Η Βουλγαρική Κατοχή στη Ροδόπη (1941-1944)
Η περίοδος της κατοχής στην Κομοτηνή και τους γύρω οικισμούς (Σάπες, Μαρώνεια, Κόσμιο κ.ά.) χαρακτηρίστηκε από μια μεθοδευμένη προσπάθεια οικονομικής εξόντωσης και κοινωνικού αποκλεισμού του ελληνικού και μουσουλμανικού στοιχείου.
1. Μέτρα Οικονομικής και Κοινωνικής Καταπίεσης
-
«Μόνο για Βουλγάρους»: Στα καταστήματα και τις αγορές υπήρχαν πινακίδες («σάμο ζα Μπολγκάριτε») που απαγόρευαν την εξυπηρέτηση μη Βουλγάρων.
-
Δελτία Τροφίμων: Το κρέας και τα βασικά αγαθά δίνονταν αποκλειστικά σε όσους είχαν υιοθετήσει βουλγαρικά ονόματα.
-
Εξοντωτική Φορολογία: Οι Έλληνες πλήρωναν φόρους αυξημένους κατά 100%, ενώ επιβάλλονταν υπέρογκα ποσά ακόμα και για το δικαίωμα άσκησης επαγγέλματος.
-
Αναγκαστικοί Συνέταιροι: Στους ελάχιστους Έλληνες επαγγελματίες επιβαλλόταν Βούλγαρος «συνέταιρος» χωρίς κεφάλαια, ο οποίος ιδιοποιούνταν το 50% των κερδών.
2. Διώξεις και Βιαιοπραγίες
-
Εκτοπισμοί και Εκτελέσεις: Μεταξύ των θυμάτων ήταν ο πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου, Αθανάσιος Θεοδωρίδης, που τουφεκίστηκε στην εξορία.
-
Πολιτιστική Λεηλασία: Στη Μαρώνεια κατεδαφίστηκαν 40 σπίτια για οχυρωματικά έργα και λεηλατήθηκε το τοπικό μουσείο, ενώ στην Κομοτηνή καταστράφηκε το Ηρώον της πόλης.
-
Δίωξη Εβραίων: Τη νύχτα της 3ης Μαρτίου 1942, συνελήφθησαν και εκτοπίστηκαν 770 Εβραίοι της Κομοτηνής, οι περισσότεροι από τους οποίους δεν επέστρεψαν ποτέ.
-
Καταπίεση Μουσουλμάνων: Εξορίες προκρίτων (όπως ο Γκαλήπ-Βέης) και επιβολή «Μουφτή» από τη Βουλγαρία που δεν γνώριζε καν την τουρκική γλώσσα.
3. Το Σχέδιο Εκβουλγαρισμού
Σύμφωνα με ιστορικά ντοκουμέντα (έγγραφο Γενικού Διοικητή Ξάνθης, Γκιρτζίκωφ), υπήρχε επίσημο σχέδιο για τον πλήρη εκβουλγαρισμό της Δυτικής Θράκης. Στα δικαστήρια ίσχυε μόνο η βουλγαρική νομοθεσία, με τους κατακτητές να δηλώνουν προκλητικά: «Η Ελλάς απέθανε και οι νόμοι της δεν υπάρχουν πλέον».
4. Ο Φόρος Αίματος στην Ύπαιθρο
Εκτός από την Ξυλαγανή, δεκάδες άνθρωποι εκτελέστηκαν ως «ύποπτοι τροφοδοσίας ανταρτών» στους γύρω οικισμούς:
-
Κόσμιο: 6 νεκροί
-
Έβρενος: 8 νεκροί
-
Κρωβύλη: 8 νεκροί
-
Ασκητές: 4 νεκροί
-
Πρώκτιο: 3 νεκροί
Το Πλαίσιο της Κατοχής: Ο Στραγγαλισμός της Θράκης
Μετά την κατάρρευση του μετώπου το 1941, η ναζιστική Γερμανία παραχώρησε τη Θράκη στη σύμμαχό της Βουλγαρία. Για τους κατοίκους της Ξυλαγανής —προσφύγων κατά πλειοψηφία από την Ανατολική Ρωμυλία και την Ανατολική Θράκη— η κατοχή δεν ήταν απλώς στρατιωτική, αλλά μια βίαιη προσπάθεια εθνοκάθαρσης και εκβουλγαρισμού:
-
Διοικητική βία: Κατάργηση ελληνικών αρχών, κάψιμο δημοτολογίων και υποχρεωτική εγγραφή ως Βούλγαροι υπήκοοι.
-
Πολιτιστική καταστολή: Απαγόρευση της ελληνικής γλώσσας στα σχολεία και βίαιη μετονομασία των κατοίκων.
-
Οικονομική εξαθλίωση: Επιβολή του συστήματος των «ντουρντουβακίων» (τάγματα καταναγκαστικής εργασίας) και εγκατάσταση βουλγαρικών οικογενειών μέσα στα ελληνικά σπίτια.
Η Έξοδος στο Βουνό: Η Άνοιξη της Αντίστασης
Τον Μάρτιο του 1944, η καταπίεση οδήγησε 33 νέους της Ξυλαγανής στην απόφαση να αντιδράσουν. Με αρχηγό τον Μιχάλη Κούπενο (Καπετάν Τσανάκα), σχημάτισαν αντάρτικο σώμα με σκοπό να ενωθούν με τις δυνάμεις του Τσαούς Αντώνη (Φωστερίδη) στη Δράμα.
Η επιχείρηση, ωστόσο, σημαδεύτηκε από την έλλειψη οπλισμού και την προδοσία. Μετά από μια συμπλοκή στη «Μαύρη Γέφυρα» του Ανάκιοϊ και μια άνιση μάχη στα υψώματα του Ισμάρου στις 6 Απριλίου 1944, η τύχη των αγωνιστών σφραγίστηκε. Δύο έπεσαν στο πεδίο της μάχης, επτά κατάφεραν να διαφύγουν, ενώ οι υπόλοιποι συνελήφθησαν.
Η Σφαγή της 9ης Απριλίου 1944
Οι συλληφθέντες μεταφέρθηκαν αρχικά στη Βουλγαρία, όπου υπέστησαν φρικτά βασανιστήρια. Η απόφαση των κατοχικών δυνάμεων ήταν παραδειγματική: εκτέλεση στον τόπο τους.
Στις 9 Απριλίου 1944, 23 παλικάρια οδηγήθηκαν λίγο έξω από το χωριό και εκτελέστηκαν. Οι σοροί τους μεταφέρθηκαν με κάρα μέσα από τους δρόμους της Ξυλαγανής, σε μια επίδειξη σαδισμού προς τις οικογένειές τους, και θάφτηκαν ομαδικά στον «Μαύρο Λόφο» (Καράτεπε). Συνολικά, 29 άνδρες έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια εκείνων των ημερών.
Οι Πεσόντες Ήρωες της Ξυλαγανής:
Ατσκακανίδης Α., Βασιλειάδης Ε., Βουτσάς Π., Γιαμούκης Θ., Γουδαλάκης Ι., Δαγτζίδης Η., Δουδουλακάκης Α., Ζαραβάτης Δ., Ζγούρας Π. (17 ετών), Ζεματόπουλος Σ., Καλλιγάς Π., Καραγιαννάκης Δ., Καράκης Γ., Κιουμουρτζής Δ., Κωστόπουλος Ν., Μήλιος Α., Μήλιος Γ., Μιντίδης Δ., Παπαγιαννίδης Π., Παπαδόπουλος Δ., Πυριλίδης Μ., Σκουταρίδης Αθ., Σκουταρίδης Ν., Τσατλάκης Δ., Τσατλάκης Κ., Τσερκέζης Ν., Τσομπανόπουλος Π., Χαμαλίδης Λ., Χαμαλίδης Π.
Παρακαταθήκη Μνήμης
Η Ξυλαγανή «φόρεσε τα μαύρα» για δεκαετίες. Μετά την απελευθέρωση, πραγματοποιήθηκε η εκταφή των θυμάτων και η μεταφορά τους στο σημείο της εκτέλεσης, όπου σήμερα υψώνεται το Μνημείο των Πεσόντων.
Οι βουλγαρικές δυνάμεις επιχείρησαν να παραμείνουν στη Θράκη ακόμα και μετά την αποχώρηση των Γερμανών τον Σεπτέμβριο του 1944, ελπίζοντας σε σοβιετική υποστήριξη. Ωστόσο, μετά τη Διάσκεψη της Μόσχας και την επιμονή της Σοβιετικής Ένωσης για τήρηση των συμφωνιών με τη Μεγάλη Βρετανία, ο Στάλιν διέταξε τη σύμπτυξη των βουλγαρικών στρατευμάτων.
Τα τελευταία τμήματα εγκατέλειψαν τα ελληνικά εδάφη την 25η Οκτωβρίου 1944, αποκαθιστώντας τα προπολεμικά σύνορα.
Η θυσία των 29 Ξυλαγανιωτών παραμένει ζωντανή ως σύμβολο της θρακικής αντίστασης απέναντι στον φασισμό και την αλλοτρίωση της εθνικής ταυτότητας.
Πηγή Στοιχείων: «Η Μαύρη Βίβλος των βουλγαρικών εγκλημάτων» (1945)
