Τον Οκτώβριο του 1940, η Ελλάδα παρέμενε από τις ελάχιστες ευρωπαϊκές χώρες που δεν είχαν εμπλακεί ακόμη στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Ιωάννης Μεταξάς, επικεφαλής του αυταρχικού καθεστώτος της 4ης Αυγούστου, προσπαθούσε να διατηρήσει την ουδετερότητα της χώρας, παρά τις συνεχείς ιταλικές προκλήσεις — με κορύφωμα τον τορπιλισμό του καταδρομικού «Έλλη» στην Τήνο, τον Δεκαπενταύγουστο του 1940.
Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, στις 03:00, ο Ιταλός πρεσβευτής στην Αθήνα, Εμανουέλε Γκράτσι, επέδωσε στον Μεταξά το τελεσίγραφο του Μουσολίνι: να επιτραπεί η ελεύθερη διέλευση των ιταλικών στρατευμάτων από τα ελληνοαλβανικά σύνορα και η κατάληψη στρατηγικών σημείων της χώρας. Ο Μεταξάς, συνειδητοποιώντας ότι κάτι τέτοιο σήμαινε παράδοση χωρίς μάχη, απάντησε στη γαλλική — τη διπλωματική γλώσσα της εποχής — με τη φράση:
«Alors, c’est la guerre»
(«Λοιπόν, έχουμε πόλεμο»).
Η φράση αυτή, που αντικατόπτριζε το αίσθημα τιμής και αντίστασης, μεταφράστηκε από τον ελληνικό λαό ως ένα ηχηρό «ΌΧΙ» — λέξη που από τις 30 Οκτωβρίου 1940 άρχισε να εμφανίζεται στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων και να γίνεται εθνικό σύμβολο.
Στις 05:30 το πρωί, πριν καν λήξει η προθεσμία του τελεσιγράφου, οι ιταλικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Ήπειρο. Ο Ελληνικός Στρατός, μέσα σε λίγες εβδομάδες, όχι μόνο ανέκοψε την επίθεση αλλά και αντεπιτέθηκε, απελευθερώνοντας τη Βόρεια Ήπειρο. Οι νίκες στην Πίνδο, στο Καλπάκι και στο Τεπελένι ανέδειξαν την Ελλάδα ως την πρώτη χώρα που ανάγκασε τις δυνάμεις του Άξονα σε οπισθοχώρηση.
Όταν τον Απρίλιο του 1941 η Γερμανία επενέβη για να σώσει τον αποτυχημένο σύμμαχό της, οι Έλληνες αμύνθηκαν στα οχυρά της Μακεδονίας, γράφοντας ένα ακόμη κεφάλαιο ηρωισμού, πριν η χώρα περάσει στα σκοτεινά χρόνια της Κατοχής.
Η 28η Οκτωβρίου καθιερώθηκε από το 1944 ως εθνική εορτή, ημέρα τιμής στην ενότητα, την αξιοπρέπεια και την αποφασιστικότητα ενός λαού που προτίμησε να πολεμήσει, παρά να υποταχθεί.
“Ἑλληνες, τώρα θα αποδείξωμεν εάν είμεθα άξιοι των προγόνων μας…”
— Ιωάννης Μεταξάς, 28 Οκτωβρίου 1940
