Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΠΕΡΓΑΜΟΥ (12-19 ΙΟΥΝΙΟΥ 1919)
Ένα Ιστορικό Ένθετο του RodopiPress βασισμένο στη μελέτη του Αντιστρατήγου ε.α. Στρατή Χαραλάμπους
Μια άγνωστη σελίδα της ελληνικής ιστορίας, που διαδραματίστηκε κατά την κατάληψη της Περγάμου από τον Ελληνικό Στρατό τον Ιούνιο του 1919, παρουσιάστηκε πρόσφατα στην εκδήλωση με τίτλο «Πέργαμος 1919 – Μισή λευτεριά».
Την παρουσίαση πραγματοποίησε ο Αντιστράτηγος ε.α., ιστορικός και μέλος του Δ.Σ. της Εταιρείας Λεσβιακών Μελετών, κ. Στρατής Χαραλάμπους, σε εκδήλωση που διοργάνωσε ο Σύλλογος Περγαμηνών Λέσβου «Ο Άγιος Αντίπας» στη Λέσχη Αξιωματικών.
Κατά την ομιλία του, ο κ. Στρατής Χαραλάμπους προέβη σε μια σύντομη αναδρομή στην ιστορία της μικρασιατικής πολιτείας, εστιάζοντας στα γεγονότα της πρώτης κατάληψης της πόλης από τις ελληνικές δυνάμεις τον Ιούνιο του 1919. Παράλληλα, ανέλυσε την ανακατάληψη της πόλης μετά από βαριές απώλειες από τις δυνάμεις των άτακτων τουρκικών τμημάτων, καθώς και την τελική ανακατάληψή της από τη Μεραρχία Αρχιπελάγους στις 6 (19) Ιουνίου. Η εξέλιξη αυτή υπήρξε καθοριστική, καθώς οδήγησε στην παλιννόστηση των Περγαμηνών προσφύγων που είχαν υποστεί τον διωγμό του 1914.
Ο Σύλλογος Περγαμηνών Λέσβου «Ο Άγιος Αντίπας» στη Μυτιλήνη συνεχίζει μέχρι σήμερα να μεταλαμπαδεύει αυτή τη μνήμη, κρατώντας ζωντανό το όνομα της θρησκευτικής αδελφότητας που είχε ιδρυθεί στην Πέργαμο το 1908.
1. Η Ιστορική Διαδρομή και ο Α’ Διωγμός (1914)
Η Πέργαμος, με ιστορική παρουσία που εκκινεί από τους προϊστορικούς χρόνους ως «Τευθρανία», ιδρύθηκε σύμφωνα με την παράδοση από τον Πέργαμο, γιο του βασιλιά της Ηπείρου Νεοπτόλεμου. Αποτελώντας το ένδοξο Βασίλειο των Ατταλιδών, πέρασε διαδοχικά στη Ρωμαϊκή, τη Βυζαντινή (με εγκατάσταση Αρμενίων τον 8ο αιώνα) και τη Σελτζουκική κυριαρχία, προτού υποταχθεί οριστικά στους Οθωμανούς το 1341.
Η χριστιανική κοινότητα, παρά τις καταστροφές από τον Ταμερλάνο το 1402, ανασυστάθηκε με την ανέγερση του ναού των Αγίων Θεοδώρων το 1545. Σταδιακά, κατά την εποχή της οικογένειας Καραοσμάνογλου (1750-1821), ο ελληνικός πληθυσμός ενισχύθηκε σημαντικά με αποίκους από τη Λέσβο, τη Χίο και την ηπειρωτική Ελλάδα.
Ο Α’ Διωγμός της 27ης Μαΐου 1914 διέκοψε βίαια αυτή την ακμάζουσα πορεία. Μέσα σε μόλις δύο ώρες, η πόλη εκκενώθηκε από το ελληνικό στοιχείο. Πριν από τον διωγμό, στην επαρχία κατοικούσαν 24.940 ομογενείς και 42.200 μουσουλμάνοι (στην πόλη 8.000 Έλληνες έναντι 18.000 μουσουλμάνων). Οι εκπατρισμένοι κατέφυγαν στη Λέσβο, όπου στα τέλη του 1918 καταγράφονταν 5.296 πρόσφυγες από την Πέργαμο και 3.141 από το Δικελί.
2. Το Γεωπολιτικό Πλαίσιο και οι «Τσέτες»
Μετά την Ανακωχή του Μούδρου (30 Οκτωβρίου 1918), η ηττημένη Οθωμανική Αυτοκρατορία προχώρησε σε μερικό αφοπλισμό. Ωστόσο, ο οπλισμός που φυλασσόταν σε αποθήκες υπό συμμαχική επίβλεψη και η ύπαρξη ένοπλων τουρκικών συμμοριών στην ύπαιθρο (Τσέτες, Ζεϊμπέκηδες και Εφέδες) δημιούργησαν τη βάση για την οργάνωση της Τουρκικής Εθνικής Αντίστασης.
Η αντίσταση αυτή γιγαντώθηκε μετά την απόβαση της ελληνικής Ι Μεραρχίας (Συνταγματάρχης Ζαφειρίου) στη Σμύρνη στις 15 Μαΐου 1919. Τα αιματηρά επεισόδια της Σμύρνης, υποβοηθούμενα από την Ιταλία και διογκωμένα από την τουρκική προπαγάνδα, αφύπνισαν το εθνικιστικό αίσθημα του τουρκικού πληθυσμού. Για τα επεισόδια αυτά, ο διοικητής του 1/38 συντάγματος Ευζώνων, Αντισυνταγματάρχης Σταυριανόπουλος, αντικαταστάθηκε από τον Αντισυνταγματάρχη Τζαβέλλα.
3. Η Πρώτη Κατάληψη και η Ανατίναξη των Αποθηκών
Στα τέλη Μαΐου 1919, ο Ελληνικός Στρατός κατέλαβε τις Κυδωνίες (Αϊβαλί). Στη συνέχεια, η Μεραρχία αποφάσισε την κατάληψη της Περγάμου με ένα απόσπασμα επιπέδου τάγματος (Ι/8ου Συντάγματος Κρητών) υπό τον Ταγματάρχη Απόστολο Συρμακέζη. Το απόσπασμα κατέλαβε τη Μενεμένη (όπου εγκατέστησε ένα λόχο φρουράς) και έφτασε στην Πέργαμο στις 11 Ιουνίου.
Στο εσωτερικό της πόλης επικρατούσε διχασμός:
- Ο Καϊμακάμης Rasim Bey υποκινούσε αντίσταση, παρά τις οδηγίες της Κωνσταντινούπολης για ειρηνική διαμαρτυρία, καθώς η Πέργαμος βρισκόταν εκτός των ορίων της ελληνικής ζώνης (Σαντζάκι Σμύρνης).
- Η πλειοψηφία των κατοίκων, με επικεφαλής τον Δήμαρχο Hasan Hilmi Bey, επιθυμούσε την ειρηνική παράδοση για να αποφευχθεί ο σφαγιασμός των Ελλήνων, των Αρμενίων και των Εβραίων. Μάλιστα, παρέδωσαν σχετική επιστολή-αίτημα μέσω του Έλληνα δικηγόρου Σάββα και δύο πρακτόρων (του Λοχία Χαμίτ για τους Άγγλους και του Ομέρ για τους Γάλλους).
Ο Τούρκος λοχαγός Κεμάλ, που στάλθηκε από το Μπαλίκεσιρ για να οργανώσει αντίσταση, συνελήφθη από τους ίδιους τους Τούρκους κατοίκους και παραδόθηκε στους Έλληνες. Ωστόσο, τη νύχτα της 11ης προς 12η Ιουνίου, ο Τούρκος Ανθυπολοχαγός Nuri (υπεύθυνος των αποθηκών) ανατίναξε τις αποθήκες πυρομαχικών, αφού πρώτα φυγάδευσε κρυφά 200 τυφέκια και 2 πολυβόλα, τα οποία μοίρασε σε εθελοντές. Στις 13 Ιουνίου, ο Ελληνικός Στρατός έγινε δεκτός με ενθουσιασμό από τους κατοίκους, οι οποίοι έστρωσαν τους δρόμους με τάπητες.
4. Η Τουρκική Περικύκλωση και η Τραγωδία του Δικελί
Για να εξασφαλίσει τον εφοδιασμό του, ο Ταγματάρχης Συρμακέζης έστειλε Λόχο με διμοιρία πολυβόλων υπό τον Λοχαγό Ιωάννη Σάββα στο Δικελί, μειώνοντας δραματικά τη δύναμή του στην Πέργαμο. Το Δικελί καταλήφθηκε ειρηνικά στις 13 Ιουνίου, με τον αυτόπτη μάρτυρα να περιγράφει μια ερημωμένη πόλη 5.000 Ελλήνων, όπου είχαν απομείνει μόλις 10 τουρκικές οικογένειες, ενώ οι εκκλησίες είχαν ανατιναχθεί.
Οι τουρκικές δυνάμεις κινητοποιήθηκαν ταχύτατα υπό τον διοικητή της 61ης Μεραρχίας, Συνταγματάρχη Kazim. Μια δύναμη 1.500–2.000 ανδρών (συμπεριλαμβανομένου του άτακτου ηγέτη Τσερκέζου Ετέμ) περικύκλωσε την Πέργαμο.
Στις 14 Ιουνίου, οι Τούρκοι έκοψαν τις τηλεφωνικές γραμμές και κατέσφαξαν την εφοδιοπομπή που κινούνταν από το Δικελί προς την Πέργαμο. Ο στρατιώτης Λευτέρης Παρασκευαΐδης περιγράφει το φρικιαστικό θέαμα κατά μήκος της οδού, με πάνω από 80 ακρωτηριασμένα, πεταλωμένα και βασανισμένα πτώματα Ελλήνων στρατιωτών.
5. Η Ήττα, η Άτακτη Υποχώρηση και οι Ταραχές στη Μενεμένη
Τη νύχτα της 14ης προς 15η Ιουνίου, οι Τούρκοι επιτέθηκαν και κατέλαβαν την Ακρόπολη της Περγάμου. Η διεύθυνση του αμυντικού αγώνα ήταν ανεπιτυχής και το απόσπασμα Συρμακέζη υποχώρησε άτακτα προς τη Μενεμένη, έχοντας απολέσει πάνω από το 1/3 της δύναμής του. Μετά την αποχώρηση των ελληνικών δυνάμεων, οι Τσέτες προέβησαν σε άγριες σφαγές, δολοφονώντας τον Αρμένιο ιερέα, τον Αρχιραβίνο και πολλούς προκρίτους.
Όταν το ηττημένο απόσπασμα εισήλθε στη Μενεμένη τη νύχτα της 16ης προς 17η Ιουνίου, δέχθηκε πυρά από τουρκικές οικίες (κυρίως από τη συνοικία των Τουρκοκρητικών και την οικία του Hasan Keresteci). Η συμπλοκή κράτησε τρεις ώρες. Οι Έλληνες στρατιώτες απάντησαν με πολυβόλα, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν περίπου 40 Τούρκοι (μεταξύ των οποίων και ο Καϊμακάμης Κεμάλ Μπέη) και να τραυματιστούν 30, ενώ η τουρκική προπαγάνδα έκανε λόγο για 2.000 νεκρούς.
Ο Ύπατος Αρμοστής Αριστείδης Στεργιάδης ανέφερε στον Βενιζέλο ότι κατά τη διάρκεια της σύγχυσης σημειώθηκαν λεηλασίες τουρκικών περιουσιών από χριστιανούς, με αποτέλεσμα τη σύλληψη 20 Ελλήνων πλιατσικολόγων.
6. Η Ανακατάληψη της Περγάμου και οι Διπλωματικές Συνέπειες
Η Πέργαμος ανακατελήφθη από τον Ελληνικό Στρατό στις 19 Ιουνίου 1919, μετά από 14ωρη σκληρή μάχη της Μεραρχίας Αρχιπελάγους (υπό τον Συνταγματάρχη Τσερούλη). Οι απώλειες ανήλθαν σε 1 αξιωματικό και 15 οπλίτες νεκρούς. Κατά την αποχώρησή τους, οι Τούρκοι λεηλάτησαν την πόλη και κατέφυγαν στο Σόμα.
Η προσωρινή απώλεια της Περγάμου και του Αϊδινίου αποτέλεσε κακό οιωνό για τη Μικρασιατική εκστρατεία και διέλυσε τον μύθο των συμμάχων για τους «φιλήσυχους Οθωμανούς».
Οι πολιτικές και δικαστικές επιπτώσεις:
- Η Διασυμμαχική Επιτροπή: Ο Γάλλος Πρωθυπουργός Κλεμανσώ έστειλε ανακριτική επιτροπή (με τη συμμετοχή του Συνταγματάρχη Μαζαράκη-Αινιάν). Η έκθεση της επιτροπής (8 Νοεμβρίου 1919) επέρριψε τις ευθύνες στην ελληνική πλευρά, τονίζοντας ότι η προσάρτηση ήταν αντίθετη στην αρχή των εθνοτήτων (λόγω τουρκικής πλειοψηφίας στην ύπαιθρο) και ότι ο ελληνικός στρατός δεν μπορούσε να την επιβάλει μόνος του. Ο Κλεμανσώ υπενθύμισε στον Βενιζέλο την «προσωρινότητα» της ελληνικής παρουσίας.
- Το Στρατοδικείο Σμύρνης: Εξέτασε τις ευθύνες της ήττας. Ο Αντισυνταγματάρχης Σχινάς (διοικητής Αϊδινίου) καταδικάστηκε σε ισόβια δεσμά για εγκατάλειψη θέσης. Αντίθετα, ο Ταγματάρχης Συρμακέζης αθωώθηκε πανηγυρικά, με τον στρατοδίκη Γεώργιο Κονδύλη να δηλώνει ότι «ποτέ άλλοτε τάγμα δεν βρέθηκε σε τόσο δυσχερείς περιστάσεις».
7. Η Ύστερη Περίοδος και η Τραγική Έξοδος του 1922
Μετά την ανακατάληψη, στην Πέργαμο εγκαταστάθηκε η Μεραρχία Αρχιπελάγους, η οποία όμως παρέμεινε καθηλωμένη έως τον Μάιο του 1920 πίσω από την αγγλική «Γραμμή Μιλν». Αυτή η αδράνεια έδωσε τον πολύτιμο χρόνο στον Μουσταφά Κεμάλ να οργανώσει τις δυνάμεις του.
Μετά την κατάρρευση του μετώπου στο Αφιόν Καραχισάρ τον Αύγουστο του 1922, ο Ελληνικός Στρατός εκκένωσε τη Μικρά Ασία. Στις 11 Σεπτεμβρίου 1922, η Ανεξάρτητη Μεραρχία (Υποστράτηγος Θεοτόκης) πέρασε από την περιοχή. Μια μικτή επιτροπή Περγαμηνών ζήτησε από τον Θεοτόκη να μην εισέλθει η Μεραρχία στην πόλη, υποσχόμενη τρόφιμα, καθώς είχαν πιστέψει στις τουρκικές υποσχέσεις ασφαλείας.
Ο Θεοτόκης τους συμβούλευσε να τον ακολουθήσουν, αλλά η επιτροπή δεν ενημέρωσε τους κατοίκους. Έτσι, 3.353 Έλληνες και 192 Αρμένιοι παρέμειναν στην Πέργαμο.
Με την είσοδο του κεμαλικού στρατού στις 14 Σεπτεμβρίου 1922, οι εναπομείναντες κάτοικοι σύρθηκαν σε πορεία θανάτου προς το Κινίκ. Οι ηλικιωμένοι εκτελέστηκαν στον δρόμο, ενώ οι υπόλοιποι σφαγιάστηκαν ομαδικά στην τοποθεσία Taş Ayılı από στρατιώτες και ντόπιους χωρικούς, οι οποίοι άρπαξαν τα νεαρά κορίτσια.
Την ίδια ώρα, στο Δικελί, 10.000 πρόσφυγες προσπαθούσαν απεγνωσμένα να περάσουν στη Μυτιλήνη με βάρκες πληρώνοντας υπέρογκα ποσά, μέχρι που η Ανεξάρτητη Μεραρχία επέβαλε την τάξη στην παραλία, ολοκληρώνοντας την εκκένωση στις 16 Σεπτεμβρίου 1922.
8. Επίλογος και Ιστορική Μνήμη
Η τρισχιλιετής ελληνική παρουσία στην Πέργαμο έσβησε άδοξα. Οι ναοί των Αγίων Θεοδώρων και ο Μητροπολιτικός ναός της Ζωοδόχου Πηγής καταστράφηκαν ολοσχερώς. Οι πρόσφυγες στη Λέσβο, αντιμετωπίζοντας την καχυποψία των ντόπιων, οργανώθηκαν σε συλλόγους για να κρατήσουν ζωντανή την ιστορική μνήμη.
Ο Σύλλογος Περγαμηνών Λέσβου «Ο Άγιος Αντίπας» στη Μυτιλήνη συνεχίζει μέχρι σήμερα να μεταλαμπαδεύει αυτή τη μνήμη, κρατώντας ζωντανό το όνομα της θρησκευτικής αδελφότητας που είχε ιδρυθεί στην Πέργαμο το 1908.
Σημειώσεις Έκδοσης (Metadata):
- Συγγραφέας Πρωτογενούς Μελέτης: Στρατής Χαραλάμπους Αντγος(ΠΒ) ε.α. – Μέλος της Ε.Λ.Μ.,Συγγραφέας της ιστορικής μελέτης ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΤΑ ΒΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ (αποκλειστική διάθεση ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΒΙΒΛΙΟΧΑΡΤΟΠΩΛΕΙΟ).
- Ημερομηνία Συγγραφής: Μυτιλήνη, 22 Ιουνίου 2026.
- Επιμέλεια & Ψηφιακή Προσαρμογή: Συντακτική Ομάδα RodopiPress (Ιούλιος 2026).
- Πηγή Φωτό: Emprosnet
