Η Ιστορία δεν προστατεύεται με ευκαιριακές κραυγές, πολιτιστικά εμπάργκο, μισαλλοδοξία και φοβίες
Γράφει ο Νίκος Αρβανίτης
Από τη Σμύρνη και τη μνήμη της Μικρασιατικής Καταστροφής μέχρι το Κουρμπάν Μπαϊράμ και τους Αλεβί–Μπεκτασί της Θράκης, η συζήτηση για την ταυτότητα, τον πολιτισμό και τη συνύπαρξη αποκαλύπτει τα όρια ανάμεσα στη μνήμη και τον φόβο.
Η Σμύρνη, η μνήμη και η παγίδα της πολιτιστικής απομόνωσης
Υπάρχουν στιγμές όπου μια κοινωνία αποκαλύπτει περισσότερο τον φόβο της παρά τη δύναμή της. Η δημόσια συζήτηση που ξέσπασε μετά τη συμμετοχή χορωδίας της Ορεστιάδας σε πολιτιστική εκδήλωση στη Σμύρνη είναι μία από αυτές τις στιγμές.
Πίσω από τις αντιδράσεις δεν βρίσκεται μόνο η ιστορική μνήμη. Βρίσκεται και μια βαθύτερη αμηχανία απέναντι στην ίδια την πολυπλοκότητα της Ιστορίας, της συνύπαρξης και του πολιτισμού στη Θράκη και στο Αιγαίο.
Κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν μπορεί να ζητήσει από τους απογόνους των προσφύγων της Μικράς Ασίας, του Πόντου και της Ανατολικής Θράκης να αντιμετωπίζουν ουδέτερα τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Για χιλιάδες οικογένειες, το πρόσωπό του συνδέεται ιστορικά με τον ξεριζωμό, τη βία, τις σφαγές και την απώλεια των πατρογονικών εστιών.
Αυτή η μνήμη δεν διαγράφεται ούτε σχετικοποιείται. Και οφείλει να γίνεται σεβαστή.
Άλλο όμως η μνήμη και άλλο η πολιτιστική απομόνωση.
Αν θεωρήσουμε ότι κάθε πολιτιστική παρουσία στην Τουρκία ισοδυναμεί με ιδεολογική αποδοχή του κεμαλισμού, τότε οδηγούμαστε αναπόφευκτα σε μια λογική πολιτιστικού εμπάργκο. Και αυτό δεν είναι ούτε ώριμος πατριωτισμός ούτε ιστορική αυτοπεποίθηση.
Η Θράκη δεν υπήρξε ποτέ τόπος μονοφωνίας
Η Θράκη δεν είναι ένας τόπος μονοφωνίας. Είναι μια περιοχή όπου επί αιώνες συνυπήρξαν διαφορετικές θρησκείες, γλώσσες, μουσικές και παραδόσεις.
Και όποιος δεν κατανοεί αυτή την πολυπλοκότητα, δεν κατανοεί ούτε την ίδια τη Θράκη.
Όπως άλλωστε και η μουσουλμανική μειονότητα της περιοχής δεν αποτελεί ένα ενιαίο και μονολιθικό σώμα. Μέσα της υπάρχουν διαφορετικές πολιτισμικές και θρησκευτικές παραδόσεις, ανάμεσά τους και οι Αλεβί – Μπεκτασί της Θράκης, που συνθέτουν μια πολιτισμική πραγματικότητα που δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά μέσα από εθνικά ή γεωπολιτικά φίλτρα.
Το Κουρμπάν Μπαϊράμ ως γιορτή κοινότητας και αλληλεγγύης
Το ίδιο ισχύει και για το Κουρμπάν Μπαϊράμ, που αυτές τις ημέρες γιορτάζεται στη Θράκη.
Για χιλιάδες συμπολίτες μας στη Ροδόπη και την Ξάνθη, δεν είναι απλώς μια θρησκευτική γιορτή. Είναι μια γιορτή κοινότητας, αλληλεγγύης και κοινωνικής εγγύτητας ανάμεσα σε συμπολίτες διαφορετικών δογμάτων, πεποιθήσεων και ιδεολογιών.
Σε μια εποχή ατομικισμού και κοινωνικής αποξένωσης, αυτές οι παραδόσεις υπενθυμίζουν ότι η πίστη μπορεί να λειτουργεί και ως γλώσσα κοινωνικής συνοχής.
Η ιστορική μνήμη δεν κινδυνεύει από τον πολιτιστικό διάλογο
Η πολιτισμική και θρησκευτική συνύπαρξη δεν σημαίνει λήθη της Ιστορίας. Δεν σημαίνει παραίτηση από την εθνική μνήμη.
Σημαίνει ωριμότητα απέναντι στην πραγματικότητα.
Οι κοινωνίες που έχουν αυτοπεποίθηση δεν φοβούνται τον διάλογο. Δεν πανικοβάλλονται μπροστά σε δύσκολα σύμβολα. Δεν θεωρούν ότι η ταυτότητά τους απειλείται επειδή κάποιοι τραγούδησαν σε μια αίθουσα στη Σμύρνη ή επειδή αναγνωρίζουν την πολιτισμική πολυπλοκότητα της Θράκης.
Αντίθετα, οι ανασφαλείς κοινωνίες μετατρέπουν τα πάντα σε πεδίο συμβολικού πολέμου. Απαιτούν συνεχείς αποδείξεις πατριωτισμού και δημιουργούν διαγωνισμούς εθνικής καθαρότητας.
Όταν η Ιστορία γίνεται εργαλείο πολιτικής έντασης
Δεν είναι τυχαίο ότι ένα σημαντικό μέρος της έντασης διογκώθηκε από κύκλους που επενδύουν συστηματικά στην εθνική φόρτιση και στην καλλιέργεια καχυποψίας.
Για ορισμένους, η Ιστορία δεν λειτουργεί ως πεδίο γνώσης και αυτογνωσίας αλλά ως εργαλείο πολιτικής κινητοποίησης.
Όμως η Ιστορία δεν προστατεύεται με απαγορεύσεις. Δεν προστατεύεται με πολιτιστικά εμπάργκο. Και σίγουρα δεν προστατεύεται με φόβο απέναντι στην ίδια την κοινωνική πραγματικότητα της Θράκης.
Η Μικρασιατική Καταστροφή δεν θα ξεχαστεί επειδή μια χορωδία τραγούδησε στη Σμύρνη. Ο Πόντος δεν σβήνει επειδή στη Θράκη γιορτάζεται το Κουρμπάν Μπαϊράμ.
Η ελληνική ταυτότητα δεν απειλείται επειδή αναγνωρίζουμε ότι ο τόπος μας είναι ιστορικά πολυπολιτισμικός.
Μνήμη χωρίς φόβο
Η Ελλάδα οφείλει να θυμάται. Αλλά οφείλει και να διακρίνει τη μνήμη από την εμμονή, τον πατριωτισμό από την καχυποψία και τον πολιτισμό από τη διαρκή αναπαραγωγή ιστορικού πολέμου.
Γιατί αλλιώς, στο τέλος, δεν θα έχουμε υπερασπιστεί την Ιστορία. Θα την έχουμε φυλακίσει μέσα στους φόβους μας.
Ορεστιάδα: Με Πατριαρχική Λαμπρότητα ο Εορτασμός των Πολιούχων
Φωτογραφία Εξωφύλλου: Το εμβληματικό χάλκινο ανάγλυφο που εμφανίζεται στην κεντρική σελίδα, είναι φιλοτεχνημένο από τον γλύπτη Βασίλη Κυριακίδη το 2003, βρίσκεται τοποθετημένο στη δυτική πλευρά του προαυλίου του Μητροπολιτικού Ιερού Ναού Αγίων Θεοδώρων στη Νέα Ορεστιάδα και αποτελεί ένα λιτό αλλά επιβλητικό έργο τιμής προς τους εθνομάρτυρες της Αδριανούπολης.Για όσους επιθυμούν περαιτέρω ιστορική τεκμηρίωση για τα μνημεία και το παρελθόν της πόλης, αναλυτικά στοιχεία είναι προσβάσιμα στα Πρακτικά του Πανελληνίου Συνεδρίου μέσω της ψηφιακής βιβλιοθήκης του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης.
