Βιέννη – ΟΑΣΕ 2026: Η ψηφιακή εποχή μετατρέπει την παραπληροφόρηση σε απειλή για τη δημοκρατία
Γράφει ο Νίκος Αρβανίτης
Σαφές μήνυμα υπέρ της προστασίας της ελευθερίας του Τύπου, της κοινωνίας των πολιτών και της δημοκρατικής ανθεκτικότητας απέναντι στις οργανωμένες ψηφιακές επιθέσεις εξέπεμψε η δεύτερη Συμπληρωματική Συνάντηση Ανθρώπινης Διάστασης του Organization for Security and Co-operation in Europe, η οποία πραγματοποιήθηκε στη Βιέννη με θέμα: «Προστασία του Δημοκρατικού Χώρου στην Ψηφιακή Εποχή».
ΟΑΣΕ: Συναγερμός για ψηφιακές απειλές και παραπληροφόρηση στη Βιέννη
Η διήμερη συνάντηση οργανώθηκε από την ελβετική προεδρία του ΟΑΣΕ σε συνεργασία με το OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (Γραφείο Δημοκρατικών Θεσμών και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΑΣΕ) και το Office of the OSCE Representative on Freedom of the Media (Γραφείο του Εκπροσώπου του ΟΑΣΕ για την Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης), συγκεντρώνοντας κυβερνητικούς εκπροσώπους, διεθνείς οργανισμούς, δημοσιογράφους, ειδικούς κυβερνοασφάλειας και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων από ολόκληρη την περιοχή του ΟΑΣΕ.
Οι εργασίες κατέδειξαν ότι η δημοκρατία στην ψηφιακή εποχή δεν απειλείται πλέον μόνο από παραδοσιακές μορφές λογοκρισίας ή κρατικής καταστολής, αλλά και από ένα σύνθετο πλέγμα ψηφιακής παρακολούθησης, οργανωμένης παραπληροφόρησης, διαδικτυακού εκφοβισμού και αλγοριθμικής χειραγώγησης.
Η παραπληροφόρηση ως μηχανισμός περιορισμού του δημοκρατικού χώρου
Ένα από τα βασικά συμπεράσματα της συνάντησης ήταν ότι η παραπληροφόρηση δεν αντιμετωπίζεται πλέον απλώς ως διάδοση ψευδών ειδήσεων, αλλά ως οργανωμένη στρατηγική αποσταθεροποίησης του δημόσιου χώρου.
Εισηγητές και συμμετέχοντες υπογράμμισαν ότι ο στόχος τέτοιων επιχειρήσεων δεν είναι πάντα να πείσουν, αλλά να εξαντλήσουν, να πολώσουν, να τρομοκρατήσουν και τελικά να επιβάλουν σιωπή σε δημοσιογράφους, ακτιβιστές και ανεξάρτητες φωνές.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στον τρόπο με τον οποίο οι ψηφιακές επιθέσεις λειτουργούν σωρευτικά:
- δημιουργώντας τοξικό δημόσιο κλίμα,
- ενισχύοντας την αυτολογοκρισία,
- αποθαρρύνοντας τη συμμετοχή στα κοινά,
- και αποδυναμώνοντας τον πλουραλισμό.
Όπως επισημάνθηκε, η μεγαλύτερη ζημιά της παραπληροφόρησης είναι η διάβρωση της εμπιστοσύνης: προς τα μέσα ενημέρωσης, τους θεσμούς, τις εκλογές και τελικά προς την ίδια τη δημοκρατική διαδικασία.
Οι αλγόριθμοι, η τεχνητή νοημοσύνη και η «βιομηχανία πόλωσης»
Κεντρικό αντικείμενο συζήτησης αποτέλεσε ο ρόλος των ψηφιακών πλατφορμών και της τεχνητής νοημοσύνης.
Ειδικοί ανέφεραν ότι τα νέα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης επιτρέπουν πλέον τη μαζική και χαμηλού κόστους παραγωγή πειστικού χειραγωγημένου περιεχομένου — από ψευδορεαλιστικά βίντεο και συνθετικές εικόνες μέχρι ψεύτικες ταυτότητες και αυτοματοποιημένα δίκτυα προπαγάνδας.
Παράλληλα, επισημάνθηκε ότι τα επιχειρηματικά μοντέλα των μεγάλων πλατφορμών βασίζονται στη μεγιστοποίηση της αλληλεπίδρασης και επομένως ευνοούν περιεχόμενο που προκαλεί θυμό, φόβο και συναισθηματική πόλωση.
Αρκετοί εισηγητές έκαναν λόγο για μια νέα «βιομηχανία πόλωσης», στην οποία οι αλγόριθμοι ανταμείβουν τον ακραίο λόγο και τις συγκρουσιακές αφηγήσεις εις βάρος της τεκμηριωμένης ενημέρωσης.
Δημοσιογράφοι, οργανώσεις και ακτιβιστές υπό πίεση
Η Committee to Protect Journalists προειδοποίησε ότι η διεθνής κοινότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια «κρίση πραγματικότητας», όπου η αλήθεια και η δημοσιογραφική τεκμηρίωση αμφισβητούνται συστηματικά.
Κατά τη διάρκεια των εργασιών παρουσιάστηκαν δεκάδες παραδείγματα:
- χρήσης κατασκοπευτικού λογισμικού τύπου Pegasus,
- παράνομων παρακολουθήσεων,
- εκστρατειών διαδικτυακής παρενόχλησης,
- καταχρηστικών αγωγών φίμωσης,
- κρατικής προπαγάνδας,
- και συντονισμένων επιθέσεων εναντίον δημοσιογράφων και οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ιδιαίτερη ανησυχία εκφράστηκε για τις γυναίκες δημοσιογράφους και υπερασπίστριες ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οι οποίες γίνονται στόχος έμφυλης ψηφιακής βίας, δημοσιοποίησης προσωπικών δεδομένων, σεξιστικών επιθέσεων και ψευδορεαλιστικού πορνογραφικού υλικού.
Η Association for Women’s Rights in Development υποστήριξε ότι η τεχνολογικά υποβοηθούμενη έμφυλη βία δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο αλλά συστημικό πρόβλημα, το οποίο ενισχύεται από τις ίδιες τις αρχιτεκτονικές των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης.
Το κατασκοπευτικό λογισμικό ως εργαλείο σύγχρονης καταστολής
Εξαιρετικά ηχηρή ήταν η παρέμβαση του Citizen Lab, το οποίο παρουσίασε νέα στοιχεία για τη χρήση «μισθοφορικού κατασκοπευτικού λογισμικού» από κράτη και ιδιωτικά δίκτυα παρακολούθησης.
Σύμφωνα με την παρουσίαση, δημοσιογράφοι, πολιτικοί αντίπαλοι και ακτιβιστές στην περιοχή του ΟΑΣΕ αλλά και διεθνώς έχουν στοχοποιηθεί μέσω λογισμικών παρακολούθησης, χωρίς ουσιαστική λογοδοσία.
Οι ειδικοί προειδοποίησαν ότι η κατάσταση επιδεινώνεται:
- λόγω της αλματώδους ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης,
- της μαζικής συλλογής δεδομένων μέσω διαφημιστικών πλατφορμών,
- αλλά και της σταδιακής «κανονικοποίησης» της μαζικής επιτήρησης ακόμη και σε δημοκρατικά κράτη.
Ζητήθηκαν:
- αυστηροί έλεγχοι εξαγωγών κατασκοπευτικών λογισμικών,
- κυρώσεις σε εταιρείες παρακολούθησης,
- προστασία της κρυπτογράφησης,
- και μεγαλύτερη διαφάνεια στους αλγορίθμους των πλατφορμών.
Η Ουκρανία και ο «ψηφιακός πόλεμος»
Η αντιπροσωπεία της Ουκρανίας περιέγραψε τον ψηφιακό πόλεμο ως αναπόσπαστο κομμάτι της ρωσικής επιθετικότητας.
Σύμφωνα με τις παρεμβάσεις:
- κυβερνοεπιθέσεις στοχεύουν μη κυβερνητικές οργανώσεις, δημοσιογράφους και τοπικές αρχές,
- ψηφιακά ίχνη πολιτών σε κατεχόμενες περιοχές χρησιμοποιούνται για συλλήψεις και διώξεις,
- ενώ η διαδικτυακή παρενόχληση συχνά προηγείται φυσικών διώξεων και εξαφανίσεων.
Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων από την Ουκρανία ανέφεραν ότι από το 2022 έχουν καταγραφεί εκατοντάδες επιθέσεις κατά οργανώσεων πολιτών, περιλαμβανομένων επιθέσεων χάκινγκ, δημοσιοποίησης προσωπικών στοιχείων και εκστρατειών δυσφήμισης.
Η Θράκη στις παρεμβάσεις του ΟΑΣΕ
Αναφορές έγιναν και στη Θράκη, μέσω παρεμβάσεων οργανώσεων που εκπροσωπούν την τρισυπόστατη μουσουλμανική μειονότητα ενώ παρουσία είχαν κι εκπρόσωποι του φιλοπροξενικού μηχανισμού που κινούνται με την λογική του lobbying σε διεθνή fora.
Από την πλευρά της, η Ελληνική Αντιπροσωπεία με δύο διαδοχικές παρεμβάσεις της από την επίσημη Αντιπροσωπεία στον ΟΑΣΕ τόνισε ότι η μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης αποτελεί θρησκευτική μειονότητα, τα δικαιώματα της οποίας προστατεύονται πλήρως από τη Συνθήκη της Λωζάννης και το ελληνικό νομικό πλαίσιο.
Η «ψηφιακή ανθεκτικότητα» ως όρος δημοκρατικής επιβίωσης
Ένα από τα πιο ισχυρά συμπεράσματα της συνάντησης ήταν ότι η ψηφιακή ανθεκτικότητα δεν αποτελεί απλώς τεχνολογικό ζήτημα, αλλά βασική προϋπόθεση επιβίωσης των δημοκρατικών κοινωνιών.
Οι συμμετέχοντες υπογράμμισαν ότι η προστασία του δημοκρατικού χώρου απαιτεί:
- ασφαλή ψηφιακά εργαλεία,
- προστασία από παράνομες παρακολουθήσεις,
- ενίσχυση της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας,
- χρηματοδοτική στήριξη οργανώσεων πολιτών,
- παιδεία στα μέσα ενημέρωσης από νεαρές ηλικίες,
- και διακρατική συνεργασία απέναντι στη διασυνοριακή καταστολή.
Τονίστηκε επίσης ότι οι απαντήσεις στην παραπληροφόρηση πρέπει να παραμένουν απολύτως συμβατές με τα ανθρώπινα δικαιώματα και να μην οδηγούν σε λογοκρισία ή περιορισμό της ελευθερίας έκφρασης.
Το μήνυμα της Βιέννης
Το τελικό μήνυμα της συνάντησης ήταν σαφές: η προστασία του ψηφιακού δημόσιου χώρου αποτελεί πλέον ζήτημα δημοκρατικής ασφάλειας.
Οι εισηγητές υπογράμμισαν ότι:
- οι ανοιχτοί θεσμοί δεν είναι αδυναμία αλλά πηγή ανθεκτικότητας,
- η πολυφωνία δεν είναι απειλή αλλά θεμέλιο της δημοκρατίας,
- και η ελευθερία του Τύπου αποτελεί στρατηγικό πυλώνα ασφάλειας και κοινωνικής συνοχής.
Με το κλείσιμο των εργασιών, η ελβετική προεδρία του ΟΑΣΕ κάλεσε τα κράτη-μέλη, τις πλατφόρμες τεχνολογίας, τα μέσα ενημέρωσης και την κοινωνία των πολιτών να συνεργαστούν πιο στενά απέναντι στις νέες μορφές ψηφιακής καταστολής και χειραγώγησης.
Το βασικό συμπέρασμα που κυριάρχησε στη Βιέννη ήταν ότι η δημοκρατία στην ψηφιακή εποχή δεν θα κριθεί μόνο στα κοινοβούλια ή στις εκλογές, αλλά και στη μάχη για την αξιοπιστία της πληροφορίας, την προστασία της αλήθειας και την υπεράσπιση όσων συνεχίζουν να ενημερώνουν, να ερευνούν και να μιλούν δημόσια χωρίς φόβο.
