Παναγία Εικοσιφοίνισσα: Το παλαιότερο εν ενεργεία μοναστήρι στην Ευρώπη

Χτισμένη στις πλαγιές του καταφυτου Παγγαίου, σε υψόμετρο 753 μέτρων, στα όρια των νομών Σερρών και Καβάλας (με εκκλησιαστική υπαγωγή στη Μητρόπολη Δράμας), η Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσης αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα προσκυνήματα του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας, κατέχοντας τον τίτλο του παλαιότερου εν ενεργεία μοναστηριού στην Ελλάδα και την Ευρώπη.

Οι ρίζες της μονής χάνονται στα βάθη των αιώνων. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Άγιος Γερμανός, εγκαταλείποντας την Παλαιστίνη το 518 μ.Χ., κατέληξε στη θέση Βίγλα του Παγγαίου ύστερα από θεϊκό όραμα. Αφού ολοκλήρωσε το πρώτο εκκλησάκι, αναζήτησε ξύλο για να εικονίσει τη Θεοτόκο. Τότε, κατά την επεξεργασία του ξύλου, ένα υπέρλαμπρο κοκκινωπό («φοινικούν») φως έλουσε το υλικό, αποτυπώνοντας θαυματουργικά τη μορφή της Παναγίας μαζί με τον Χριστό, γεγονός που χάρισε στη μονή και την αχειροποίητη εικόνα της το όνομά της (εικών – φοίνισσα). Δεύτερος κτίτορας του μοναστηριού αναδείχθηκε τον 15ο αιώνα ο Άγιος Διονύσιος ο Α΄, ο οποίος παραιτήθηκε από τον θρόνο του Οικουμενικού Πατριάρχη για να ηγηθεί της μονής.

Η ιστορία της υπήρξε σημαδεμένη από θυσίες και δοκιμασίες. Κατά την Τουρκοκρατία, η πνευματική και εθνική της δράση προκάλεσε την οργή των κατακτητών, οι οποίοι το 1507 θανάτωσαν και τους 172 μοναχούς της —το μνημείο των οποίων στέκεται μέχρι σήμερα έξω από τη μονή. Αργότερα, το 1798, έβρισκε καταφύγιο στα τείχη της ως εξόριστος ο μετέπειτα Εθνομάρτυρας Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄.

Ιδιαίτερα δραματική υπήρξε η μοίρα των κειμηλίων της κατά τον 20ό αιώνα. Το 1917, στο πλαίσιο της Β΄ Βουλγαρικής Κατοχής της Ανατολικής Μακεδονίας (Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος), ο βουλγαρικός κατοχικός στρατός αφαίρεσε πλήθος ανεκτίμητων θησαυρών —όπως αργυρά αρτοφόρια, λειψανοθήκες και χειρόγραφα— μεταφέροντάς τους στη Σόφια, όπου εκτίθενται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο Βουλγαρίας. Η λαϊκή παράδοση συνέδεσε εκείνη την περίοδο με θαυμαστά γεγονότα, καθώς, σύμφωνα με τις διηγήσεις, αξιωματικός που επιχείρησε να συλήσει την ιερή εικόνα της Παναγίας βρήκε ακαριαίο θάνατο, με τη μπότα και το πιστόλι του να αφήνουν ανεξίτηλα τα σημάδια τους στις μαρμάρινες πλάκες του δαπέδου του ναού. Λίγες δεκαετίες αργότερα, το 1943, το μοναστήρι υπέστη εκ νέου καταστροφές όταν πυρπολήθηκε από τις κατοχικές δυνάμεις, με μόνη εξαίρεση τον κεντρικό ναό.

Πηγή: Αρχείο / Ιστορικό Αφιέρωμα Προέλευση: Παγγαίο / Σέρρες / Καβάλα

Σχόλιο συντάκτη: Η πλούσια πνευματική παρακαταθήκη και οι ιστορικές περιπέτειες της Ιεράς Μονής Εικοσιφοίνισσης αναδεικνύουν τον ακατάπαυστο ρόλο της ως φάρου της ορθοδοξίας και του ελληνισμού στη Μακεδονία.