Πέρα από τα στερεότυπα: Μια διαφορετική εικόνα του σύγχρονου Ιράν
Γράφει ο Νίκος Αρβανίτης
Σε πρόσφατη εκδήλωση αφιερωμένη στις εξελίξεις στη Δυτική Ασία, δημοσιογράφοι, αναλυτές και μέλη ελληνικής αποστολής μετέφεραν τις εμπειρίες τους από το Ιράν, επιχειρώντας να παρουσιάσουν μια εικόνα της χώρας που, όπως υποστήριξαν, σπάνια φτάνει στο ευρύ κοινό μέσα από τα κυρίαρχα δυτικά μέσα ενημέρωσης.
Η συζήτηση δεν περιορίστηκε στις γεωπολιτικές εξελίξεις. Επεκτάθηκε στην καθημερινότητα, στη θέση των γυναικών, στην τεχνολογική ανάπτυξη, στην κοινωνική συνοχή και στον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο η θρησκευτική παράδοση συνδέεται με την πολιτική και τη διπλωματία.
Μέσα από τις προσωπικές μαρτυρίες των συμμετεχόντων αναδύθηκε ένα Ιράν διαφορετικό από την εικόνα μιας απομονωμένης και υπό κατάρρευση «θεοκρατίας»: μια σύνθετη κοινωνία, με αντιφάσεις, ισχυρή ιστορική και πολιτιστική ταυτότητα, υψηλό επίπεδο οργάνωσης και έντονη συνείδηση του γεωπολιτικού της ρόλου.
Συνέντευξη Τύπου στην Αθήνα από τους Έλληνες που παρέστησαν στην κηδεία του Χαμενεΐ
Η πραγματικότητα των γυναικών πέρα από τη δυτική εικόνα
Η ψηφιακή ακτιβίστρια Σίσσυ Βωβού ταξίδεψε στο Ιράν με στόχο να καταγράψει από κοντά την καθημερινότητα των γυναικών. Σύμφωνα με τη μαρτυρία της, η εικόνα της γυναίκας που βρίσκεται αποκλεισμένη από τον δημόσιο χώρο δεν ανταποκρίνεται σε όσα η ίδια συνάντησε στους δρόμους της Τεχεράνης.
Περιέγραψε γυναίκες με υψηλό μορφωτικό επίπεδο, πολλές από τις οποίες διέθεταν διδακτορικούς τίτλους και μιλούσαν άπταιστα αγγλικά. Στο μετρό, στις πλατείες και στους δημόσιους χώρους είδε να συνυπάρχουν γυναίκες με παραδοσιακό τσαντόρ, κοπέλες με χαλαρά φορεμένη μαντίλα, αλλά και γυναίκες χωρίς χιτζάμπ.
Η εικόνα αυτή, όπως ειπώθηκε, δεν σημαίνει ότι απουσιάζουν οι κοινωνικοί περιορισμοί ή οι αντιφάσεις. Δείχνει, όμως, ότι η ιρανική κοινωνία δεν είναι μονολιθική και ότι η σχέση ανάμεσα στην παράδοση και τη νεωτερικότητα είναι περισσότερο σύνθετη από όσο συνήθως παρουσιάζεται στη Δύση.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκάλεσε στην ίδια και το αίσθημα προσωπικής ασφάλειας. Όπως ανέφερε, περπατώντας μόνη της το βράδυ στην Τεχεράνη αισθάνθηκε ασφαλέστερη από ό,τι σε κεντρικά σημεία της Αθήνας.
«Ένιωσα τρομερή ντροπή μπροστά στο μορφωτικό επίπεδο των Ιρανίδων. Δεν έχω συναντήσει ποτέ και πουθενά τόσες πολλές γυναίκες με διδακτορικά μαζεμένες», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Το μετρό της Τεχεράνης και η τεχνολογική αυτάρκεια
Η καθημερινή εικόνα της Τεχεράνης συνδέθηκε από τους ομιλητές με ένα δεύτερο στοιχείο: την τεχνολογική και παραγωγική ανάπτυξη που πέτυχε το Ιράν παρά τις πολυετείς διεθνείς κυρώσεις.
Το μετρό της πόλης παρουσιάστηκε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα σύγχρονης υποδομής, με υψηλό επίπεδο καθαριότητας, οργάνωσης και τεχνολογικού εξοπλισμού. Ορισμένοι συμμετέχοντες το συνέκριναν θετικά με τα συστήματα μεταφορών της Αθήνας και της Νέας Υόρκης.
Οι επισκέψεις σε τεχνολογικά και ερευνητικά ιδρύματα ενίσχυσαν αυτή την εικόνα. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, η πίεση των κυρώσεων ώθησε τη χώρα να αναπτύξει εγχώρια τεχνογνωσία σε τομείς όπως τα φάρμακα, τα εμβόλια, τα καλλυντικά, οι μεταφορές και τα εξαρτήματα υψηλής ακρίβειας.
Ο Παναγιώτης Λαφαζάνης υποστήριξε ότι η χώρα έχει κατορθώσει να παράγει στο εσωτερικό πολλά από τα προϊόντα και τα συστήματα που δεν μπορεί εύκολα να εισαγάγει. Κατά την άποψή του, αυτή η τεχνολογική αυτάρκεια αποτελεί μία από τις σημαντικότερες, αλλά λιγότερο γνωστές, πλευρές του σύγχρονου Ιράν.
Η διπλωματία του Κορανίου
Μία από τις πλέον ιδιαίτερες εμπειρίες που περιγράφηκαν αφορούσε τον τρόπο υποδοχής των ξένων αντιπροσωπειών. Όπως αναφέρθηκε, κάθε αποστολή γινόταν δεκτή με την ανάγνωση μιας διαφορετικής σούρας από το Κοράνι, η οποία επιλεγόταν ώστε να μεταφέρει ένα συγκεκριμένο πολιτικό ή πνευματικό μήνυμα.
Στη Σαουδική Αραβία αποδόθηκε ένα μήνυμα σχετικό με την αντιπαράθεση απέναντι σε ισχυρούς εξωτερικούς αντιπάλους. Στο Κατάρ και στο Ομάν δόθηκε έμφαση στη μεγαλοψυχία, στη συγχώρεση και στη διπλωματική παράδοση. Για τις αντιπροσωπείες της Χαμάς και της Χεζμπολάχ επιλέχθηκαν αναφορές στην πίστη, στη θυσία και στην ενότητα, ενώ προς την Τουρκία μεταφέρθηκε, σύμφωνα με τους συμμετέχοντες, ένα μήνυμα σχετικά με τη διαφορά μεταξύ της ενεργού συμμετοχής και της αποχής.
Η πρακτική αυτή παρουσιάστηκε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η ιρανική πολιτική σκέψη συνδέει τη θρησκευτική γλώσσα με τη διπλωματική στρατηγική. Το Κοράνι δεν χρησιμοποιείται μόνο ως ιερό κείμενο, αλλά και ως κώδικας πολιτικών συμβολισμών, κατανοητών από τις χώρες και τις οργανώσεις της περιοχής.
Η οργάνωση των μαζικών τελετών
Κεντρική θέση στις τοποθετήσεις κατείχε η εμπειρία των μαζικών πένθιμων τελετών και των συγκεντρώσεων που πραγματοποιήθηκαν στο Ιράν. Οι ομιλητές έκαναν λόγο για συμμετοχή δεκάδων εκατομμυρίων ανθρώπων, περιγράφοντας τις εκδηλώσεις όχι μόνο ως τελετές πένθους αλλά και ως πολιτικό μήνυμα ενότητας και συνέχισης της αντίστασης.
Ο αναλυτής Λεωνίδας Βατικιώτης υπογράμμισε ότι η κινητοποίηση ενός τόσο μεγάλου πλήθους, κάτω από ακραίες θερμοκρασίες και υπό συνθήκες έντονης διεθνούς πίεσης, απαιτούσε εξαιρετικά υψηλό επίπεδο οργάνωσης.
Στους χώρους των συγκεντρώσεων υπήρχαν σημεία διανομής νερού, χυμών και φαγητού, ανεμιστήρες υδρονέφωσης, ομπρέλες προστασίας από τον ήλιο και σταθμοί φόρτισης κινητών τηλεφώνων. Χιλιάδες εθελοντές συμμετείχαν στην εξυπηρέτηση του κόσμου, ενώ ειδικές υποδομές είχαν δημιουργηθεί για τους δημοσιογράφους και τις ξένες αποστολές.
Εξίσου εντυπωσιακή, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, ήταν η καθαριότητα των δρόμων μετά το τέλος των εκδηλώσεων. Παρά την παρουσία τεράστιου αριθμού ανθρώπων, οι δημόσιοι χώροι παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό καθαροί. Οι συμμετέχοντες απέδωσαν την εικόνα αυτή στην κοινωνική πειθαρχία, στον εθελοντισμό και στον σεβασμό προς τον δημόσιο χώρο.
Μια χώρα που δεν θεωρεί τον εαυτό της απομονωμένο
Ο δημοσιογράφος και νομικός Δημήτρης Λάσκαρης, ο οποίος είχε επισκεφθεί το Ιράν τρεις φορές μέσα σε έναν χρόνο, αμφισβήτησε την αντίληψη ότι η χώρα βρίσκεται σε πλήρη διεθνή απομόνωση.
Επισήμανε την παρουσία αντιπροσωπειών από περισσότερες από εκατό χώρες, κυρίως από τον μη δυτικό κόσμο, υποστηρίζοντας ότι η Τεχεράνη διαθέτει ένα ευρύ δίκτυο πολιτικών, οικονομικών και πολιτιστικών σχέσεων.
Η εικόνα αυτή συνδέεται με τη σταδιακή διαμόρφωση ενός πολυπολικού διεθνούς συστήματος, στο οποίο χώρες της Ασίας, της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής επιδιώκουν μεγαλύτερη αυτονομία απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και στις παραδοσιακές δυτικές δυνάμεις.
Οι μαζικές συγκεντρώσεις ερμηνεύτηκαν, επίσης, ως ένδειξη ότι η ιρανική κυβέρνηση διατηρεί σημαντική κοινωνική βάση. Οι ομιλητές υποστήριξαν ότι η συμμετοχή τόσο μεγάλου αριθμού πολιτών δεν μπορεί να εξηγηθεί αποκλειστικά μέσω κρατικού εξαναγκασμού, αλλά συνδέεται με βαθύτερα στοιχεία εθνικής, θρησκευτικής και πολιτικής ταυτότητας.
Θρησκευτικές και εθνικές μειονότητες
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στις θρησκευτικές μειονότητες της χώρας. Ο Παναγιώτης Λαφαζάνης περιέγραψε συναντήσεις με εκπροσώπους της αρμενικής και της εβραϊκής κοινότητας στην Τεχεράνη.
Σύμφωνα με όσα μετέφερε, το ιρανικό κράτος διαχωρίζει τον Ιουδαϊσμό ως θρησκεία από τον Σιωνισμό ως πολιτικό κίνημα. Οι συναντήσεις αυτές παρουσιάστηκαν ως ένδειξη ότι η κοινωνική και θρησκευτική πραγματικότητα της χώρας είναι πιο σύνθετη από την εικόνα της απόλυτης ομοιομορφίας που συχνά προβάλλεται στο εξωτερικό.
Παράλληλα, οι συμμετέχοντες τόνισαν την ευγένεια και τη φιλοξενία των Ιρανών, την προσφορά φαγητού και νερού από απλούς πολίτες και τη γενικότερη διάθεση επικοινωνίας με τις ξένες αποστολές.
Το Ιράν ως κέντρο του Άξονα της Αντίστασης
Η κοινωνική και πολιτιστική εικόνα έδωσε σταδιακά τη θέση της στη γεωπολιτική ανάλυση. Ο Ευάγγελος Βενέτης παρουσίασε το Ιράν ως τη «μήτρα» του λεγόμενου Άξονα της Αντίστασης, δηλαδή του δικτύου κρατικών και μη κρατικών δυνάμεων που αντιτίθενται στην αμερικανική και ισραηλινή πολιτική στη Δυτική Ασία.
Στο πλαίσιο αυτό, οι σχέσεις της Τεχεράνης με τη Χεζμπολάχ, τη Χαμάς και άλλες οργανώσεις δεν αντιμετωπίζονται ως ευκαιριακές συμμαχίες, αλλά ως τμήματα μιας ευρύτερης στρατηγικής που συνδέει την περιφερειακή ασφάλεια, τη θρησκευτική ταυτότητα και τον αντιιμπεριαλισμό.
Ο κ. Βενέτης αναφέρθηκε επίσης στο σύστημα αποτροπής που έχει αναπτύξει η χώρα, με υπογειοποιημένες πυραυλικές εγκαταστάσεις, drones και εγχώρια αμυντική τεχνολογία. Κατά την εκτίμησή του, η ανάπτυξη αυτών των δυνατοτήτων επέτρεψε στο Ιράν να μετατραπεί από αποδέκτη απειλών σε δύναμη ικανή να επηρεάζει τους περιφερειακούς συσχετισμούς.
Οι ομιλητές υποστήριξαν ότι οι πρόσφατες συγκρούσεις δεν πρέπει να εξετάζονται απομονωμένα, αλλά ως μέρος μιας μακράς αντιπαράθεσης για τον έλεγχο της περιοχής, των ενεργειακών διαδρομών και των στρατηγικών περασμάτων.
Αποστολή αδύνατη: Πώς το Ιράν επέβαλε τους όρους του στις ΗΠΑ μετά τον πόλεμο του Ραμαζανιού
Τα Στενά του Ορμούζ και η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα
Ο Παναγιώτης Λαφαζάνης χαρακτήρισε τις εξελίξεις «γεωπολιτικό σεισμό», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη σημασία των Στενών του Ορμούζ.
Το θαλάσσιο αυτό πέρασμα αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ενεργειακές οδούς παγκοσμίως. Η δυνατότητα του Ιράν να επηρεάζει την ασφάλεια και τη λειτουργία του προσδίδει στη χώρα στρατηγικό βάρος πολύ μεγαλύτερο από εκείνο που υποδηλώνουν οι οικονομικές κυρώσεις ή η περιορισμένη σχέση της με τη Δύση.
Κατά τους αναλυτές της εκδήλωσης, το Ιράν δεν λειτουργεί ως ένας παράλογος ή απομονωμένος δρώντας. Αντίθετα, λαμβάνει αποφάσεις με βάση συγκεκριμένους στόχους αποτροπής, επιβίωσης και διεύρυνσης της περιφερειακής του επιρροής.
Αυτή η ανάγνωση δεν σημαίνει απαραίτητα αποδοχή όλων των επιλογών της ιρανικής ηγεσίας. Σημαίνει, όμως, ότι η κατανόηση των εξελίξεων προϋποθέτει την αναγνώριση της πολιτικής λογικής και των συμφερόντων που καθορίζουν τη στάση της χώρας.
Οι σχέσεις με την Ελλάδα
Η συζήτηση επεκτάθηκε και στις σχέσεις Ελλάδας και Ιράν. Υπενθυμίστηκε ότι, σε περιόδους οικονομικής κρίσης, η Τεχεράνη είχε προσφέρει στην Ελλάδα πετρέλαιο με ευνοϊκούς όρους και πίστωση, μια δυνατότητα που, σύμφωνα με τους ομιλητές, δεν αξιοποιήθηκε πλήρως λόγω εξωτερικών πολιτικών πιέσεων.
Η ελληνική εξωτερική πολιτική κλήθηκε να υιοθετήσει μια περισσότερο πολυδιάστατη προσέγγιση, διατηρώντας σχέσεις τόσο με τη Δύση όσο και με τις αναδυόμενες δυνάμεις της Ασίας και της Μέσης Ανατολής.
Όπως τονίστηκε στην εκδήλωση, η ανάπτυξη φιλικών και στρατηγικών σχέσεων με το Ιράν δεν προϋποθέτει την άκριτη αποδοχή της πολιτικής του. Προϋποθέτει, όμως, την αναγνώριση ότι η χώρα αποτελεί σημαντικό περιφερειακό παίκτη και ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να αξιοποιήσει τις ιστορικές, πολιτιστικές και οικονομικές δυνατότητες συνεργασίας.
«Η Ελλάδα οφείλει να αποκτήσει μια πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική και να σταματήσει να λειτουργεί ως παθητική ουρά ξένων συμφερόντων που αγνοούν τις νέες ισορροπίες στην περιοχή», ήταν ένα από τα κεντρικά πολιτικά μηνύματα της συζήτησης.
IPANOPAΜΑ Τεύχος 61: Αφιέρωμα στην Περσική Γλώσσα και Λογοτεχνία
Μια κοινωνία ανάμεσα στην παράδοση, τη νεωτερικότητα και την αντίσταση
Οι εμπειρίες που παρουσιάστηκαν στην εκδήλωση δεν επιχειρούν να αποδείξουν ότι το Ιράν είναι μια χώρα χωρίς προβλήματα, κοινωνικές συγκρούσεις ή πολιτικές αντιφάσεις. Αμφισβητούν, ωστόσο, την απλουστευτική εικόνα μιας κοινωνίας βυθισμένης αποκλειστικά στον φόβο, στην καθυστέρηση και στην απομόνωση.
Η παρουσία μορφωμένων γυναικών στον δημόσιο χώρο, η ανάπτυξη σύγχρονων υποδομών, η τεχνολογική αυτάρκεια, η κοινωνική κινητοποίηση και η ισχυρή εθνική ταυτότητα συνθέτουν μια πραγματικότητα πολύ πιο περίπλοκη.
Το Ιράν εμφανίζεται ως μια χώρα όπου η θρησκευτική παράδοση συνυπάρχει με την επιστημονική πρόοδο, η πολιτική αντίσταση μετατρέπεται σε στοιχείο συλλογικής ταυτότητας και οι εξωτερικές πιέσεις λειτουργούν ταυτόχρονα ως περιορισμός και ως κίνητρο για εγχώρια ανάπτυξη.
Παρουσίαση Βιβλίου στον ΙΑΝΟ: «Το αίμα που έγινε ρουμπίνι» για την Ιστορία του Ιράν (video)
Επίλογος: Να δούμε το Ιράν όπως πραγματικά είναι
Η κυρίαρχη δυτική αφήγηση συχνά παρουσιάζει το Ιράν ως μια «μαύρη τρύπα» στον παγκόσμιο χάρτη: μια χώρα ανορθολογική, επικίνδυνη και αποκομμένη από τη διεθνή πραγματικότητα.
Οι μαρτυρίες των ανθρώπων που το επισκέφθηκαν προτείνουν μια διαφορετική προσέγγιση. Όχι την αντικατάσταση ενός αρνητικού στερεοτύπου από μια εξιδανικευμένη εικόνα, αλλά την ανάγκη να εξετάσουμε τη χώρα μέσα από τις πραγματικές κοινωνικές, ιστορικές και γεωπολιτικές της συνθήκες.
Το σύγχρονο Ιράν είναι μια κοινωνία με βαθιές αντιθέσεις, αλλά και με αξιοσημείωτη αντοχή. Είναι ένας πολιτισμός με ιστορικό βάθος, ένα κράτος που ανέπτυξε μηχανισμούς επιβίωσης απέναντι στις κυρώσεις και ένας περιφερειακός παίκτης που δεν μπορεί πλέον να αγνοηθεί.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν θα συμφωνήσει κανείς με όλες τις πολιτικές επιλογές της Τεχεράνης. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν είμαστε διατεθειμένοι να εγκαταλείψουμε τις εύκολες βεβαιότητες και να γνωρίσουμε το Ιράν πέρα από τα στερεότυπα.
Σχόλιο Σύνταξης
Το παρόν άρθρο καταγράφει τις εμπειρίες, τις εκτιμήσεις και τις αναλύσεις που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια δημόσιας εκδήλωσης με αντικείμενο το σύγχρονο Ιράν. Οι απόψεις που περιλαμβάνονται αποδίδονται στους ομιλητές και αποσκοπούν στην παρουσίαση μιας εναλλακτικής οπτικής στο πλαίσιο του δημόσιου διαλόγου, χωρίς να συνιστούν κατ’ ανάγκην υιοθέτησή τους από το RodopiPress.
Πηγή: RodopiPress Editorial Team Επιμέλεια: Νίκος Αρβανίτης
