Όταν η προπαγάνδα φορά τον μανδύα της δημοσιογραφίας
Γράφει ο Νίκος Αρβανίτης
Μια τεκμηριωμένη αποτίμηση του δημοσιεύματος της Birlik Gazetesi για τη μειονοτική εκπαίδευση στη Θράκη, τη Συνθήκη της Λωζάνης και τα όρια μεταξύ δημοσιογραφικής κριτικής και πολιτικής προπαγάνδας.
Υπάρχουν άρθρα που επιδιώκουν να ενημερώσουν. Υπάρχουν άρθρα που ασκούν σκληρή πολιτική κριτική. Και υπάρχουν κείμενα που εγκαταλείπουν κάθε πρόσχημα αντικειμενικότητας και μετατρέπονται σε εργαλεία πολιτικής προπαγάνδας. Στην τελευταία κατηγορία εντάσσεται το πρόσφατο δημοσίευμα της Birlik Gazetesi, με την υπογραφή του Ιλχάν Ταχσίν.
Με λόγο φορτισμένο και πολωτικό, το δημοσίευμα επιχειρεί να παρουσιάσει την Ελλάδα ως κράτος που δήθεν εφαρμόζει οργανωμένο σχέδιο εξάλειψης της μειονοτικής εκπαίδευσης στη Θράκη, αποδίδοντας σε κάθε διοικητική πράξη χαρακτηριστικά διεθνούς συνωμοσίας. Δεν πρόκειται για πολιτική ανάλυση, αλλά για μια κατασκευή αφηγήματος που εξυπηρετεί συγκεκριμένες πολιτικές επιδιώξεις.
Το ζήτημα δεν είναι αν ένα δημοσίευμα δικαιούται να ασκεί κριτική. Η κριτική αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της δημοσιογραφίας και της δημοκρατίας. Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν η κριτική στηρίζεται σε πραγματικά δεδομένα, στη σωστή ερμηνεία του διεθνούς δικαίου και στην παράθεση όλων των ουσιωδών στοιχείων ή αν επιλέγει μόνο εκείνα που ενισχύουν ένα προαποφασισμένο πολιτικό αφήγημα.
Οι βασικοί ισχυρισμοί του δημοσιεύματος
Το δημοσίευμα της Birlik Gazetesi στηρίζεται ουσιαστικά σε τέσσερις βασικούς ισχυρισμούς:
- ότι η Ελλάδα εφαρμόζει οργανωμένο σχέδιο κατάργησης της μειονοτικής εκπαίδευσης στη Θράκη,
- ότι η Συνθήκη της Λωζάνης αναγνωρίζει τουρκική εθνική μειονότητα,
- ότι οι αποφάσεις για την αναστολή λειτουργίας μειονοτικών σχολείων υπαγορεύονται από πολιτικά και όχι εκπαιδευτικά ή δημογραφικά κριτήρια,
- και ότι η Τουρκία διαθέτει ιδιαίτερο διεθνές δικαίωμα παρέμβασης στις διοικητικές αποφάσεις της Ελλάδας που αφορούν τη μουσουλμανική μειονότητα.
Οι θέσεις αυτές παρουσιάζονται ως αυτονόητες, χωρίς να συνοδεύονται από συγκεκριμένες παραπομπές σε δεσμευτικά κείμενα διεθνούς δικαίου, νομολογία ή επίσημα στοιχεία. Αποτελούν το σημείο εκκίνησης του δημοσιεύματος και όχι το συμπέρασμα μιας τεκμηριωμένης δημοσιογραφικής έρευνας.
Η Λωζάνη δεν λέει όσα θα ήθελε η Άγκυρα
Το πρώτο σοβαρό πρόβλημα του άρθρου είναι η επίκληση της Συνθήκης της Λωζάνης.
Η Συνθήκη της Λωζάνης του 1923, στα άρθρα 37 έως 45, κατοχυρώνει δικαιώματα υπέρ της μουσουλμανικής μειονότητας της Δυτικής Θράκης. Δεν αναγνωρίζει «τουρκική εθνική μειονότητα». Ο χαρακτηρισμός αυτός αποτελεί πάγια πολιτική επιδίωξη της Άγκυρας και όχι νομική πραγματικότητα.
Η Ελλάδα εφαρμόζει τις διεθνείς της υποχρεώσεις, ενώ αναγνωρίζει σε κάθε πολίτη το δικαίωμα του προσωπικού αυτοπροσδιορισμού. Άλλο, όμως, ο ατομικός αυτοπροσδιορισμός και άλλο η διεθνής νομική υπόσταση μιας μειονότητας. Το δημοσίευμα συγχέει σκοπίμως τις δύο έννοιες.
Η Συνθήκη της Λωζάνης είναι συνθήκη προστασίας δικαιωμάτων και όχι εργαλείο αναγνώρισης εθνικών ταυτοτήτων. Προστατεύει τη θρησκευτική ελευθερία, την εκπαίδευση, τη γλώσσα και τα ατομικά δικαιώματα των μελών της μειονότητας. Η μετατροπή της σε τεκμήριο αναγνώρισης «τουρκικής εθνικής μειονότητας» δεν προκύπτει από το ίδιο το κείμενο της Συνθήκης αλλά από μεταγενέστερες πολιτικές ερμηνείες.
Τα σχολεία δεν κλείνουν επειδή είναι μειονοτικά
Το άρθρο παρουσιάζει την αναστολή λειτουργίας ορισμένων μειονοτικών σχολείων ως προϊόν διάκρισης. Η πραγματικότητα είναι διαφορετική.
Η Ελλάδα αντιμετωπίζει σοβαρή δημογραφική κρίση και εκατοντάδες δημόσια σχολεία, από τον Έβρο έως τη Γαύδο, έχουν συγχωνευθεί ή αναστείλει τη λειτουργία τους λόγω έλλειψης μαθητών, ανεξαρτήτως θρησκείας ή καταγωγής των κατοίκων. Η αποσιώπηση αυτής της πραγματικότητας δεν είναι απλή παράλειψη, αλλά συνειδητή επιλογή.
Αξίζει επίσης να υπενθυμιστεί ένα στοιχείο που συστηματικά αποσιωπάται: τα μειονοτικά σχολεία είναι ελληνικά δημόσια σχολεία ειδικού καθεστώτος, τα οποία υπάγονται στην εποπτεία του Υπουργείου Παιδείας. Η λειτουργία τους, η συντήρηση των σχολικών κτιρίων και η κάλυψη των λειτουργικών τους αναγκών χρηματοδοτούνται από τον ελληνικό κρατικό προϋπολογισμό. Παράλληλα, οι εκπαιδευτικοί τους, τόσο οι χριστιανοί όσο και οι μουσουλμάνοι, είναι δημόσιοι λειτουργοί και μισθοδοτούνται από το ελληνικό κράτος. Τα δεδομένα αυτά καταδεικνύουν ότι η ελληνική πολιτεία όχι μόνο δεν εγκαταλείπει τη μειονοτική εκπαίδευση, αλλά διαχρονικά επενδύει σημαντικούς δημόσιους πόρους για τη διατήρηση και τη λειτουργία της.
Κάθε αναστολή λειτουργίας σχολικής μονάδας αποτελεί διοικητική πράξη που υπόκειται σε έλεγχο νομιμότητας και μπορεί να αμφισβητηθεί με τα προβλεπόμενα ένδικα μέσα. Η μετατροπή κάθε διοικητικής απόφασης σε τεκμήριο οργανωμένης κρατικής δίωξης προϋποθέτει πολύ ισχυρότερη τεκμηρίωση από εκείνη που παρατίθεται στο δημοσίευμα.
Στοχοποίηση θεσμών και δημόσιων λειτουργών
Ιδιαίτερα προβληματικός είναι και ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται η Αναπληρώτρια Περιφερειακή Διευθύντρια Εκπαίδευσης Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, Μαριγούλα Κοσμίδου.
Δεν ασκείται μόνο κριτική στις θέσεις της, αλλά παρουσιάζεται περίπου ως εκτελεστικό όργανο ενός δήθεν σχεδίου εξόντωσης της μειονότητας. Όταν ο δημόσιος διάλογος εγκαταλείπει τα επιχειρήματα και καταφεύγει στην προσωπική απαξίωση κρατικών λειτουργών, δεν ενισχύει τη δημοκρατία· την υπονομεύει.
Η διαφωνία με μια δημόσια πολιτική είναι απολύτως θεμιτή. Η απόδοση, όμως, δόλου ή πολιτικών κινήτρων σε δημόσιους λειτουργούς χωρίς συγκεκριμένα αποδεικτικά στοιχεία μετατοπίζει τη συζήτηση από την ουσία στην προσωπική στοχοποίηση, και ο Ιλχάν Ταχσίν αναλαμβάνει τον ρόλο του εκτελεστή πράξεων δολοφονίας χαρακτήρων!
Η επιλεκτική ιστορική μνήμη
Το δημοσίευμα εμφανίζει την Τουρκία ως υπόδειγμα προστασίας των μειονοτήτων, χωρίς καμία αναφορά στην πορεία της ελληνικής ομογένειας της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου, στα Σεπτεμβριανά του 1955, στις απελάσεις του 1964 και στη δραματική συρρίκνωση της κοινότητας.
Η επιλεκτική ιστορία δεν είναι ιστορία. Είναι εργαλείο προπαγάνδας.
Η ιστορική μνήμη αποκτά αξία μόνο όταν παρουσιάζεται στο σύνολό της. Η απομόνωση ορισμένων γεγονότων και η αποσιώπηση άλλων δεν οδηγεί στην ιστορική αλήθεια αλλά στη δημιουργία μονοδιάστατων αφηγήσεων που εξυπηρετούν πολιτικές σκοπιμότητες.
Από την κριτική στην πολιτική υποκίνηση
Το πλέον ανησυχητικό στοιχείο βρίσκεται στις τελευταίες παραγράφους, όπου η μειονότητα καλείται να μην κάνει «ούτε ένα βήμα πίσω» και να απαντήσει με «μαζική κινητοποίηση».
Τέτοιες διατυπώσεις υπερβαίνουν τον σχολιασμό και συμβάλλουν στη δημιουργία κλίματος έντασης απέναντι στους θεσμούς της Ελληνικής Δημοκρατίας.
Η Θράκη έχει ανάγκη από ψυχραιμία, εμπιστοσύνη και συνύπαρξη, όχι από αφηγήματα που καλλιεργούν τη λογική του «εμείς και οι άλλοι».
Δημοσιογραφία ή πολιτική επικοινωνία;
Η δημοσιογραφία έχει ως αποστολή την αναζήτηση, τη διασταύρωση και την παρουσίαση των γεγονότων. Η πολιτική επικοινωνία, αντίθετα, επιδιώκει να ενισχύσει ένα προκαθορισμένο αφήγημα, επιλέγοντας μόνο εκείνα τα στοιχεία που το επιβεβαιώνουν.
Όταν ένα δημοσίευμα χρησιμοποιεί συστηματικά φορτισμένους χαρακτηρισμούς, αποδίδει προθέσεις χωρίς αποδείξεις, αποσιωπά κρίσιμα δεδομένα και καταλήγει σε κάλεσμα πολιτικής κινητοποίησης, απομακρύνεται από τη δημοσιογραφική ανάλυση και προσεγγίζει περισσότερο την πολιτική αρθρογραφία ή την προπαγάνδα.
Η διάκριση αυτή δεν περιορίζει την ελευθερία της έκφρασης. Αντιθέτως, προστατεύει την αξιοπιστία της ενημέρωσης και επιτρέπει στον πολίτη να γνωρίζει αν διαβάζει μια τεκμηριωμένη ανάλυση ή ένα κείμενο πολιτικής συνηγορίας.
Ένα εύλογο ερώτημα
Η ελευθερία της έκφρασης αποτελεί θεμέλιο της δημοκρατίας, αλλά ασκείται πάντοτε εντός του πλαισίου του νόμου.
Όταν ένα δημοσίευμα αποδίδει στην ελληνική πολιτεία οργανωμένη παραβίαση διεθνών συνθηκών χωρίς τεκμηρίωση, απαξιώνει θεσμούς και παρουσιάζει Έλληνες μουσουλμάνους πολίτες ως «Τούρκους με μητέρα πατρίδα την Τουρκία», ενώ καταλήγει σε διατυπώσεις που μπορούν να εκληφθούν ως προτροπή για κλιμάκωση της αντιπαράθεσης, γεννάται ένα εύλογο ερώτημα:
Μήπως το συγκεκριμένο δημοσίευμα θα μπορούσε να τεθεί υπό την προσοχή των αρμόδιων αρχών, ώστε να αξιολογηθεί αν το περιεχόμενό του εξαντλείται στα όρια της προστατευόμενης δημοσιογραφικής έκφρασης ή αν ανακύπτουν ζητήματα που χρήζουν περαιτέρω νομικής διερεύνησης;
Το ερώτημα αυτό δεν προδικάζει καμία απάντηση. Σε ένα κράτος δικαίου, η κρίση ανήκει αποκλειστικά στη Δικαιοσύνη.
Η δημοκρατία οφείλει να προστατεύει τόσο την ελευθερία του λόγου όσο και τον δημόσιο διάλογο από τη συστηματική παραποίηση της πραγματικότητας και την εργαλειοποίηση ευαίσθητων μειονοτικών ζητημάτων.
Η διαφωνία για ζητήματα που αφορούν τη μειονότητα, την εκπαίδευση ή τις ελληνοτουρκικές σχέσεις είναι θεμιτή και αναπόφευκτη σε μια δημοκρατική κοινωνία. Εκείνο που δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό είναι η υποκατάσταση των πραγματικών δεδομένων από αφηγήματα που παρουσιάζουν σύνθετα νομικά και διοικητικά ζητήματα ως προϊόν συνωμοσίας ή εθνικής αντιπαράθεσης.
Η Θράκη υπήρξε διαχρονικά παράδειγμα ειρηνικής συνύπαρξης. Η διατήρηση αυτού του κεκτημένου απαιτεί νηφαλιότητα, σεβασμό στο διεθνές δίκαιο, προσήλωση στους δημοκρατικούς θεσμούς και υπεύθυνη ενημέρωση. Η δημοσιογραφία δεν καλείται να υπηρετήσει εθνικές ή πολιτικές σκοπιμότητες· καλείται να υπηρετήσει την αλήθεια, την τεκμηρίωση και το δικαίωμα του πολίτη να γνωρίζει τα γεγονότα στην πραγματική τους διάσταση.
