Γράφει ο Νίκος Αρβανίτης
Καθώς η χώρα τιμά την “Επέτειο του ΟΧΙ της 28ης Οκτωβρίου 1940”, ημέρα εθνικής ενότητας και ιστορικής αυτογνωσίας, η συζήτηση γύρω από τον τρόπο που η Ελλάδα τιμά τους ήρωές της επανέρχεται με ιδιαίτερη ένταση. Τα πρόσφατα γεγονότα στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτου —με επιγραφές και «παρεμβάσεις» που επιχειρούν να μετατρέψουν τον ιερό αυτό χώρο σε μέσο διαμαρτυρίας— αποκάλυψαν για ακόμη μια φορά τη σύγχυση που επικρατεί ανάμεσα στη μνήμη και την πολιτική εκμετάλλευση. Δεν πρόκειται απλώς για ασέβεια· πρόκειται για έλλειψη παιδείας ιστορικής και συναισθηματικής.
Το Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτου, που εγκαινιάστηκε στις 25 Μαρτίου 1932, στέκει απέναντι από τη Βουλή ως βουβός θεματοφύλακας των θυσιών ενός αιώνα. Σχεδιασμένο από τον Εμμανουήλ Λαζαρίδη, με το γλυπτό του Φωκίωνα Ρωκ να απεικονίζει τον νεκρό αρχαίο οπλίτη, το Μνημείο δεν εξυμνεί τον πόλεμο — υπενθυμίζει το τίμημά του. Είναι ένας λίθος που κουβαλά όχι μόνο τις νίκες, αλλά και τις ήττες μας: από τη Μικρασία μέχρι την Κύπρο, από τις στιγμές δόξας μέχρι τις στιγμές πόνου που σφράγισαν τη συλλογική μας ταυτότητα.
Παρά τη σύγχρονη απέχθεια προς κάθε μορφή βίας -ατομικής , συλλογικής, (δια)κρατίκας-, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο πόλεμος, όσο τραγικός κι αν υπήρξε, αποτέλεσε για τη νεότερη Ελλάδα πράξη συγκρότησης και αυτοπροσδιορισμού.
Η 28η Οκτωβρίου 1940 το θυμίζει αυτό με τον πιο καθαρό τρόπο: ένα έθνος μικρό σε μέγεθος, αλλά μεγάλο σε ψυχή, ύψωσε το ανάστημά του υπέρ της ελευθερίας και της αξιοπρέπειας. Οι πεσόντες εκείνοι δεν ζήτησαν δάφνες, μόνο να μην τους ξεχάσουμε — και κυρίως, να μη χρησιμοποιούμε τη μνήμη τους ως πρόσχημα για πολιτικές αντιπαραθέσεις.
Οι χώροι μνήμης, όπως το Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτου, δεν είναι τόποι τελετουργίας ή προβολής. Είναι χώροι σιωπής, στοχασμού και συλλογικής ευθύνης. Όταν γίνονται πεδίο «καλλιτεχνικών» ή κομματικών και πολιτικών παρεμβάσεων, χάνεται το νόημα της ίδιας της θυσίας που υποτίθεται πως τιμούμε. Γιατί ο σεβασμός δεν εκφράζεται με επιγραφές πάνω στο μάρμαρο, αλλά με πράξεις που δείχνουν ότι μάθαμε από το παρελθόν.
Η μνήμη δεν είναι μια υποχρέωση του εορτασμού· είναι πράξη συνείδησης. Και όσο η κοινωνία μας επιτρέπει την υποκατάσταση του σεβασμού από τον εντυπωσιασμό, τόσο θα απομακρυνόμαστε από την ουσία της ίδιας μας της ιστορίας. Το Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτου δεν είναι ένα μάρμαρο του 1932 — είναι ένας καθρέφτης. Και αυτό που αντανακλά, δεν είναι οι ήρωες που έπεσαν, αλλά οι ζωντανοί που ξέχασαν πώς να τιμούν.
