Ιστορικό ένθετο για τη 19η Μαΐου
Η Γενοκτονία του Ποντιακού Ελληνισμού
Μια συστηματική εξόντωση κατά τους 19ο και 20ό αιώνα
Γράφει ο Στρατής Χαραλάμπους*
Στις 19 Μαΐου, ημέρα μνήμης για τη Γενοκτονία του Ποντιακού Ελληνισμού, επανέρχεται στο προσκήνιο μία από τις πιο τραγικές σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας: η συστηματική εξόντωση ενός ακμαίου ελληνικού πληθυσμού, με βαθιές ρίζες στον Εύξεινο Πόντο, η οποία ξεκίνησε ήδη από τον 19ο αιώνα και κορυφώθηκε την περίοδο 1921-1922, μέσα στη δίνη της Μικρασιατικής Εκστρατείας.
Η 19η Μαΐου 1919 δεν είναι μια τυχαία ημερομηνία. Τέσσερις ημέρες μετά την αποβίβαση του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη, ο Μουσταφά Κεμάλ αποβιβάστηκε στη Σαμψούντα, γεγονός που σηματοδότησε την απαρχή του κεμαλικού κινήματος. Από εκείνη τη στιγμή, οι εξελίξεις οδήγησαν σταδιακά στην κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου, στον ξεριζωμό του Μικρασιατικού Ελληνισμού και στην οριστική εκρίζωση των Ελλήνων του Πόντου από τις πατρογονικές τους εστίες.
Ο Πόντος πριν από την καταστροφή
Σύμφωνα με την οθωμανική διοικητική διαίρεση του 19ου αιώνα, ο Πόντος περιλάμβανε το βιλαέτι της Τραπεζούντας, τις ανεξάρτητες διοικήσεις Σαμψούντας και Τσενίκ, τις διοικήσεις Νικοπόλεως, Αμάσειας και Σινώπης του νομού Σεβάστειας, καθώς και τμήματα των νομών Θεοδοσιουπόλεως και Κασταμονής. Στην ευρύτερη περιοχή εντασσόταν και η Ποντοηράκλεια, το σημερινό Ereğli, με την περιφέρειά της, δηλαδή το σημερινό Zonguldak.
Η έκταση της περιοχής υπολογιζόταν περίπου σε 75.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Το 1914, λίγο πριν από την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο συνολικός πληθυσμός ανερχόταν σε περίπου 1.750.000 κατοίκους. Από αυτούς, 698.000 ήταν χριστιανοί ορθόδοξοι, 988.000 μουσουλμάνοι —μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονταν και κρυπτοχριστιανοί— ενώ 65.000 ανήκαν σε άλλα δόγματα.
Η περιοχή του Πόντου υπαγόταν εκκλησιαστικά σε έξι Μητροπόλεις του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Η ελληνική παρουσία εκεί είχε μακραίωνη ιστορία, που ξεκινούσε από το 785 π.Χ., με την ίδρυση της Σινώπης από τη Μίλητο, και συνεχίστηκε αδιάλειπτα μέσα στους αιώνες. Η πολιτική κυριαρχία των Ελλήνων στην περιοχή τερματίστηκε με την άλωση της Τραπεζούντας στις 15 Αυγούστου 1461 από τον σουλτάνο Μεχμέτ Β΄.
Ένας Ελληνισμός με σχολεία, θεσμούς και ισχυρή ταυτότητα
Ο Ποντιακός Ελληνισμός δεν ήταν ένας απομονωμένος πληθυσμός. Ήταν μια οργανωμένη, οικονομικά δραστήρια και πολιτισμικά ανεπτυγμένη κοινότητα. Σύμφωνα με μελέτη του 1920, δημοσιευμένη στα γαλλικά στην Κωνσταντινούπολη, οι Έλληνες Πόντιοι αριθμούσαν περίπου 700.000 και διέθεταν 850 σχολεία.
Στο μνημόνιο που κατέθεσε στις 10 Μαρτίου 1920 στη Συνδιάσκεψη Ειρήνης των Παρισίων η Ποντιακή Επιτροπή, με επικεφαλής τον Μητροπολίτη Τραπεζούντας Χρύσανθο, ο συνολικός πληθυσμός του Πόντου παρουσιαζόταν ως 1.700.000 κάτοικοι. Από αυτούς, οι 850.000 αναφέρονταν ως Έλληνες, συμπεριλαμβανομένων και περίπου 250.000 Ελλήνων που βρίσκονταν τότε στη Ρωσία και ανέμεναν το τέλος του πολέμου για να επιστρέψουν στις εστίες τους.
Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι ο Πόντος δεν ήταν απλώς μια γεωγραφική περιοχή με ελληνικούς πληθυσμούς. Ήταν ένας ιστορικός χώρος ελληνικής συνέχειας, με εκκλησιαστική οργάνωση, εκπαιδευτικό δίκτυο, οικονομική παρουσία και έντονη συλλογική συνείδηση.
Η ρωσική παράμετρος και οι μετακινήσεις πληθυσμών
Η γειτνίαση του Πόντου με τη Ρωσία επηρέασε καθοριστικά την ιστορική του πορεία. Οι Ρωσοτουρκικοί πόλεμοι δημιούργησαν επανειλημμένα συνθήκες ανασφάλειας για τους χριστιανικούς πληθυσμούς της περιοχής. Η κοινή ορθόδοξη πίστη με τη Ρωσία, αλλά και οι γεωπολιτικές φιλοδοξίες της τσαρικής αυτοκρατορίας για την Κωνσταντινούπολη, ενίσχυσαν τις καχυποψίες της οθωμανικής διοίκησης απέναντι στους Έλληνες του Πόντου.
Μετά τον Ρωσοτουρκικό Πόλεμο του 1876-1877, δεκάδες χιλιάδες οικογένειες Ποντίων εγκατέλειψαν τις εστίες τους, ακολουθώντας τον ρωσικό στρατό και εγκαταστάθηκαν στον Καύκασο και στα παράλια της Μαύρης Θάλασσας. Ήταν μια πρώτη μεγάλη πληθυσμιακή μετακίνηση, που προανήγγειλε το βαθύτερο τραύμα των εκτοπισμών που θα ακολουθούσαν στις αρχές του 20ού αιώνα.
Οι Νεότουρκοι και η αρχή των διώξεων
Η επικράτηση των Νεότουρκων το 1908 δεν έφερε ισονομία και ασφάλεια για τους χριστιανικούς πληθυσμούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αντιθέτως, για τους Έλληνες του Πόντου σηματοδότησε μια νέα περίοδο πιέσεων, υποχρεωτικής στράτευσης, κακομεταχείρισης και διωγμών.
Η αναγκαστική στράτευση των μη μουσουλμάνων, σε συνδυασμό με τις άθλιες συνθήκες υπηρεσίας και τη βίαιη μεταχείριση, οδήγησε πολλούς νέους στη φυγοστρατία, στην αναγκαστική μετανάστευση ή στη διαφυγή στα βουνά. Έτσι δημιουργήθηκαν οι πρώτες ποντιακές αντάρτικες ομάδες, αρχικά ως μορφή αυτοάμυνας.
Από το 1913, στελέχη του Νεοτουρκικού Κομιτάτου επιχείρησαν να υποκινήσουν τον μουσουλμανικό πληθυσμό εναντίον των Ελλήνων Ποντίων. Η κατάσταση στην Τραπεζούντα έφτασε στα πρόθυρα τραγωδίας, αλλά η παρέμβαση της Μητρόπολης, η ειδοποίηση του Πατριαρχείου και στη συνέχεια της ρωσικής πρεσβείας, καθώς και η εμφάνιση του ρωσικού στόλου ανοικτά της Τραπεζούντας, απέτρεψαν προσωρινά τα χειρότερα.
Η Γενοκτονία των Αρμενίων και η σκλήρυνση της πολιτικής
Το 1915, με τη Γενοκτονία των Αρμενίων, η βία κατά των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας έλαβε πλέον οργανωμένο και μαζικό χαρακτήρα. Για τους Έλληνες του Πόντου, η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε προειδοποιητικό σημείο. Οι ποντιακές αντάρτικες ομάδες επεκτάθηκαν, κυρίως ως μέσο προστασίας οικογενειών, χωριών και περιουσιών από τους Τσέτες, που προπορεύονταν του οθωμανικού στρατού και σκόρπιζαν τον τρόμο.
Στις 27 Μαΐου 1915, η Οθωμανική Βουλή ψήφισε τον νόμο περί εκτοπισμού, τον γνωστό Sevk ve İskan Kanunu. Με αυτόν τον νόμο νομιμοποιήθηκαν οι εκτοπίσεις στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας. Ήταν το θεσμικό εργαλείο που επέτρεψε τη μετατροπή της κρατικής βίας σε οργανωμένη πολιτική εκκαθάρισης πληθυσμών.
Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και οι πρώτοι μεγάλοι εκτοπισμοί
Κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Ρώσοι κατέλαβαν την Τραπεζούντα τον Απρίλιο του 1916 και ανέθεσαν τη διοίκηση στους Έλληνες. Η εξέλιξη αυτή δημιούργησε προσωρινά αίσθημα ασφάλειας στον ελληνικό πληθυσμό. Ωστόσο, την ίδια περίοδο, η οθωμανική ηγεσία είχε ήδη αρχίσει να εφαρμόζει πολιτική εκτοπίσεων.
Τον Μάρτιο του 1916, ο Ενβέρ πασάς διέταξε την εκτόπιση των Ποντίων στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας. Εκτοπίσεις σημειώθηκαν από την Κερασούντα προς τη Σεβάστεια, από τη Σαμψούντα προς το εσωτερικό και από την Μπάφρα προς το Μπόλου. Η επίσημη αιτιολογία ήταν η απομάκρυνση του ελληνικού στοιχείου, ώστε σε περίπτωση ρωσικής προέλασης να μην υπάρξει τοπική στήριξη προς τον ρωσικό στρατό.
Η Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 ανέτρεψε πλήρως την κατάσταση. Η Ρωσία αποχώρησε από τον πόλεμο, ο ρωσικός στρατός εγκατέλειψε τις περιοχές του Πόντου και οι Τούρκοι επανήλθαν. Ο φόβος των αντιποίνων οδήγησε δεκάδες χιλιάδες Ποντίους να ακολουθήσουν τον ρωσικό στρατό. Περίπου 80.000 άτομα από τις επαρχίες Χαλδείας, Ροδοπόλεως και Τραπεζούντας μετανάστευσαν στη Ρωσία από τα μέσα Ιανουαρίου έως τα τέλη του 1918.
Λαβρόφ για 1920: Η σοβιετική βοήθεια στον Κεμάλ και η Μικρασιατική Καταστροφή
Μετά τον Μεγάλο Πόλεμο: διπλωματικές προσδοκίες και αδιέξοδα
Μετά την Ανακωχή του Μούδρου, στις 30 Οκτωβρίου 1918, και την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, το ζήτημα της τύχης των οθωμανικών εδαφών τέθηκε στις διαπραγματεύσεις των νικητών. Οι μυστικές συμφωνίες, οι αντιτιθέμενες επιδιώξεις των μεγάλων δυνάμεων, η ανάγκη αντιμετώπισης του μπολσεβικισμού και το όραμα του Ελευθερίου Βενιζέλου για τη Μικρά Ασία διαμόρφωσαν ένα εξαιρετικά περίπλοκο διπλωματικό περιβάλλον.
Η Μεγάλη Βρετανία και οι Ηνωμένες Πολιτείες προωθούσαν τη δημιουργία αρμενικού κράτους, στο οποίο εντασσόταν και το βιλαέτι της Τραπεζούντας. Η ελληνική κυβέρνηση, παρασυρόμενη από τους συμμάχους και ελπίζοντας στη δημιουργία ενός μετώπου στα μετόπισθεν του κεμαλικού κινήματος, έστειλε τον συνταγματάρχη Δ. Καθενιώτη για να οργανώσει στρατιωτικά τους Έλληνες Ποντίους, κινούμενο μεταξύ Βατούμ και ποντιακών ακτών.
Το εγχείρημα, ωστόσο, ήταν εξαιρετικά δύσκολο. Οι σύμμαχοι δεν έδειχναν πρόθυμοι να το στηρίξουν στρατιωτικά, η γεωγραφία του Πόντου δημιουργούσε τεράστια προβλήματα και οι ίδιοι οι Πόντιοι εμφανίζονταν διχασμένοι ως προς τη στρατηγική που έπρεπε να ακολουθηθεί.
Το αίτημα της αυτοδιάθεσης και η Συνθήκη των Σεβρών
Η Ποντιακή Επιτροπή, στηριζόμενη στις 14 αρχές του προέδρου των ΗΠΑ Ουίλσον, επέμεινε στο αίτημα της αυτοδιάθεσης. Το όραμα ενός αυτόνομου ή ανεξάρτητου Πόντου παρέμεινε ζωντανό, αλλά οι διεθνείς ισορροπίες δεν ευνόησαν την υλοποίησή του.
Με τη Συνθήκη των Σεβρών του 1920, η Τραπεζούντα εντάχθηκε στην ανεξάρτητη Αρμενία. Η συνθήκη, όμως, δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Καμία μεγάλη δύναμη δεν διέθεσε τις αναγκαίες στρατιωτικές δυνάμεις για την επιβολή της. Το βάρος της σύγκρουσης μεταφέρθηκε ουσιαστικά στον ελληνικό στρατό, ο οποίος όμως επιχειρούσε ήδη σε ένα μέτωπο που υπερέβαινε τις πραγματικές δυνατότητές του.
Η αποβίβαση του Κεμάλ στη Σαμψούντα
Η οθωμανική κυβέρνηση, πιεζόμενη από τις εξελίξεις στον Πόντο και από την παρουσία των συμμάχων στην Κωνσταντινούπολη, διόρισε τον Μουσταφά Κεμάλ πασά ως επιθεωρητή της 9ης Στρατιάς. Με πολυμελή αντιπροσωπεία και με την έγκριση των Βρετανών, ο Κεμάλ αποβιβάστηκε στη Σαμψούντα στις 19 Μαΐου 1919.
Από εκείνη τη στιγμή, το ποντιακό ζήτημα εισήλθε σε νέα φάση. Το σχέδιο εξόντωσης του Ποντιακού Ελληνισμού δρομολογήθηκε μέσα από τη Διακήρυξη της Αμάσειας στις 22 Ιουνίου 1919, το Συνέδριο του Ερζερούμ και το Συνέδριο της Σεβάστειας. Η πολιτική απόφαση για την οριστική αντιμετώπιση του ελληνικού στοιχείου στον Πόντο ωρίμασε σταδιακά και εκτελέστηκε από τα τέλη του 1920 και το 1921 από την Τουρκική Εθνοσυνέλευση της Άγκυρας.
Η στρατηγική ανάγκη εξόντωσης του Ποντιακού Ελληνισμού
Καθώς ο ελληνικός στρατός προέλαυνε στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας, το κεμαλικό κίνημα αναζητούσε ασφάλεια στα μετόπισθεν και απρόσκοπτη στρατιωτική βοήθεια από τους Μπολσεβίκους. Η βοήθεια αυτή έφθανε μέσω των ακτών του Πόντου. Συνεπώς, η παρουσία ενός ισχυρού ελληνικού πληθυσμού στην περιοχή θεωρήθηκε από την Άγκυρα στρατηγική απειλή.
Οι φήμες για πιθανή ελληνική απόβαση στη Σαμψούντα, η ήττα των Αρμενίων από τον Καζίμ Καραμπεκήρ και η Συνθήκη του Gümrü, με την οποία οι Αρμένιοι παραιτήθηκαν από τα εδάφη που τους είχαν παραχωρηθεί με τη Συνθήκη των Σεβρών, δημιούργησαν το κατάλληλο περιβάλλον για την εφαρμογή του σχεδίου εξόντωσης.
Η Κεντρική Στρατιά και ο ρόλος του Nurettin Paşa
Τον Δεκέμβριο του 1920 συστάθηκε η Κεντρική Στρατιά, η Merkez Ordusu, με έδρα τη Σεβάστεια. Διοικητής της τοποθετήθηκε ο Nurettin Paşa, πρώην στρατιωτικός διοικητής Σμύρνης και νομάρχης Αϊδινίου. Ο ρόλος του ήταν καθοριστικός στον συντονισμό των ενεργειών του τουρκικού στρατού και των παραστρατιωτικών ομάδων που δρούσαν στον Πόντο.
Οι ομάδες του Feridunzade Topal Osman, του Şaki Ali και άλλων έδρασαν στις πόλεις και τα χωριά του Πόντου, επιβάλλοντας καθεστώς τρόμου. Καταστροφές, λεηλασίες, πυρπολήσεις, εκτελέσεις και βιασμοί αποτέλεσαν μέρος μιας συντονισμένης εκστρατείας βίας. Δεν επρόκειτο για αυθόρμητα επεισόδια ή τοπικές υπερβολές, αλλά για οργανωμένη επιχείρηση εξόντωσης και εκφοβισμού.
Τα Δικαστήρια Ανεξαρτησίας και η ποινικοποίηση της ελληνικής παρουσίας
Τον Μάιο του 1921, η Τουρκική Βουλή ίδρυσε στη Σαμψούντα Δικαστήριο Ανεξαρτησίας, το γνωστό İstiklal Mahkemesi. Εκεί οι Πόντιοι δικάζονταν με συνοπτικές διαδικασίες και εκτελούνταν με κατηγορίες όπως η διαίρεση της πατρίδας, η προδοσία και η κατασκοπία.
Παράλληλα, η περιοχή του Πόντου κηρύχθηκε περιοχή επιχειρήσεων, δηλαδή savaş alanı. Με αυτόν τον τρόπο, η στρατιωτική καταστολή απέκτησε θεσμικό περίβλημα. Η ελληνική παρουσία στον Πόντο δεν αντιμετωπιζόταν πλέον ως πληθυσμιακή πραγματικότητα, αλλά ως εχθρικό ζήτημα που έπρεπε να εξαλειφθεί.
Η μυστική απόφαση για τους εκτοπισμούς
Η απόφαση για τον εκτοπισμό των Ελλήνων του Πόντου στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας, μέχρι τη Μεσοποταμία, λήφθηκε σε μυστική συνεδρίαση της Τουρκικής Βουλής στις 22 Ιανουαρίου 1921. Αφορούσε κυρίως τους άνδρες ηλικίας 15 έως 50 ετών, αλλά στην πράξη επηρέασε ολόκληρες οικογένειες, καθώς πολλές γυναίκες και παιδιά δεν μπορούσαν ή δεν ήθελαν να μείνουν μόνα πίσω.
Ο υπουργός Άμυνας Fevzi Paşa εισηγήθηκε μέτρα που συνέδεαν τη στράτευση, την οικονομική επιβάρυνση και την καταναγκαστική εργασία. Όσοι δεν μπορούσαν να καταβάλουν τα προβλεπόμενα ποσά θα εκτοπίζονταν και θα εργάζονταν σε δρόμους, τούνελ και άλλα έργα, δηλαδή στα γνωστά τάγματα εργασίας. Με αυτόν τον τρόπο, η εξόντωση ντυνόταν με διοικητική και στρατιωτική γλώσσα.
Η παραδοχή του Κεμάλ
Η ίδια η κεμαλική ηγεσία δεν έκρυψε αργότερα ότι το ζήτημα του Πόντου αντιμετωπίστηκε με βίαιο και οριστικό τρόπο. Στην πρώτη επέτειο της νίκης στο Αφιόν Καραχισάρ, στις 13 Αυγούστου 1923, ο Κεμάλ δήλωσε από το βήμα της Βουλής ότι η «Κυβέρνηση του Πόντου», η οποία επιδίωκε να εγκατασταθεί στις πλουσιότερες ακτές της Μαύρης Θάλασσας, είχε εξαλειφθεί ολοκληρωτικά μαζί με τους υποστηρικτές της.
Η φράση αυτή έχει ιδιαίτερη ιστορική βαρύτητα. Δείχνει ότι η εξάλειψη του Ποντιακού Ελληνισμού δεν ήταν μια παρενέργεια του πολέμου, αλλά πολιτικός και στρατιωτικός στόχος.
Οι πορείες θανάτου και οι ξένες μαρτυρίες
Οι εκτοπισμοί των Ελλήνων του Πόντου προς το εσωτερικό της Μικράς Ασίας συνοδεύτηκαν από πείνα, κακουχίες, αρρώστιες, λεηλασίες και συστηματική βία. Οι πορείες θανάτου κατέληγαν συχνά στη Συρία και τη Μεσοποταμία.
Ιεραπόστολοι, δημοσιογράφοι, μέλη της Near East Relief και ξένες αποστολές κατέγραψαν λεπτομερώς τη θηριωδία. Ιδιαίτερη σημασία έχει το ημερολόγιο του Mark H. Ward, διευθυντή του νοσοκομείου της Near East Relief στο Harput, στην Ανατολική Μικρά Ασία. Οι μαρτυρίες του αποτυπώνουν το μέγεθος της ανθρωπιστικής καταστροφής.
Η τουρκική κυβέρνηση απέλασε τον Ward στις 15 Μαρτίου 1922. Πριν αναχωρήσει από την Κωνσταντινούπολη, συναντήθηκε με τον Βρετανό εκπρόσωπο Sir Horace Rumbold και του περιέγραψε τα γεγονότα. Ο Rumbold απέστειλε στη βρετανική κυβέρνηση τηλεγραφήματα και αναφορά, στα οποία σημείωνε ότι οι Τούρκοι φαίνεται να εργάζονταν πάνω σε ένα σκόπιμο σχέδιο απαλλαγής από τις μειονότητες.
Σύμφωνα με τις ίδιες μαρτυρίες, Έλληνες από την περιοχή μεταξύ Σαμψούντας και Τραπεζούντας συγκεντρώνονταν στην Αμάσεια και οδηγούνταν μέσω Τοκάτ, Σεβάστειας και Καισάρειας προς το Χαρπούτ και ανατολικότερα. Πολλοί πέθαιναν καθ’ οδόν από κακουχίες και έκθεση. Ο ίδιος ο Ward είχε μετρήσει 150 πτώματα στον δρόμο μεταξύ Χαρπούτ και Μαλάτειας, ενώ συνάδελφός του είχε καταγράψει 1.500 πτώματα στον δρόμο προς το Χαρπούτ.
Οι αριθμοί της τραγωδίας
Η τουρκική πλευρά ανέφερε ότι μέχρι τον Νοέμβριο του 1921 είχαν εκτοπιστεί 63.834 Έλληνες Πόντιοι. Ωστόσο, τα πραγματικά μεγέθη ήταν πολύ μεγαλύτερα, όπως προκύπτει και από τις ίδιες τις αναφορές του Τούρκου υπουργού Άμυνας στη Βουλή τον Ιανουάριο του 1921.
Η ελληνική ιστοριογραφία παρουσιάζει διαφορετικές εκτιμήσεις για τον αριθμό των θυμάτων. Ο Γ. Βαλαβάνης κάνει λόγο για 353.000 νεκρούς, ο Ρούντολφ Ράμμελ για 326.000 έως 382.000, ενώ άλλες προσεγγίσεις αναφέρουν χαμηλότερα μεγέθη, της τάξης των 100.000 έως 150.000.
Εάν ληφθεί υπόψη ότι το 1913 οι Έλληνες Πόντιοι στις έξι Μητροπόλεις της περιοχής ήταν περίπου 697.000 και ότι οι πρόσφυγες από τον Πόντο που έφτασαν στην Ελλάδα πριν και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή ήταν 182.169, τότε το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει το αρχικό κείμενο είναι ότι τα θύματα της Γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού κυμάνθηκαν περίπου μεταξύ 300.000 και 350.000.
Η αναγνώριση από τη Βουλή των Ελλήνων
Το 1994, η Βουλή των Ελλήνων ανακήρυξε τη 19η Μαΐου ως «Ημέρα Μνήμης για τη Γενοκτονία στο Μικρασιατικό Πόντο». Η θεσμική αυτή αναγνώριση αποτέλεσε πράξη ιστορικής δικαίωσης για τους απογόνους των θυμάτων και των προσφύγων.
Η μνήμη της Γενοκτονίας δεν αφορά μόνο τους Ποντίους. Αφορά συνολικά τον Ελληνισμό, την ιστορική αλήθεια και την ανάγκη να παραμένουν ζωντανά τα γεγονότα που σημάδεψαν τον 20ό αιώνα.
Η μνήμη απέναντι στην άρνηση
Η παγκόσμια ιστορία είναι γεμάτη από τραγωδίες, πολέμους, κατακτήσεις, διωγμούς και γενοκτονίες. Τα γεγονότα αυτά δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως αντικείμενα μίσους, αλλά ως ιστορικά μαθήματα. Η γνώση του παρελθόντος είναι προϋπόθεση για την αποφυγή επανάληψης των ίδιων εγκλημάτων.
Ορισμένα έθνη είχαν το θάρρος να αναγνωρίσουν τα εγκλήματα του παρελθόντος τους και να τιμήσουν τα θύματα. Η Γερμανία, για παράδειγμα, αναγνώρισε τη Γενοκτονία των Εβραίων και ανέλαβε την ιστορική ευθύνη που της αναλογεί. Αντιθέτως, η άρνηση άλλων κρατών να παραδεχθούν ιστορικά εγκλήματα και η προσπάθεια αλλοίωσης της ιστορικής πραγματικότητας μέσα από παραπλανητικές αφηγήσεις δεν μπορούν να ακυρώσουν τα ίδια τα γεγονότα.
Επίλογος: η ιστορία ως ευθύνη
Η Γενοκτονία του Ποντιακού Ελληνισμού παραμένει μια ανοιχτή πληγή στη συλλογική μνήμη. Δεν είναι μόνο ζήτημα αριθμών, ούτε μόνο αντικείμενο ιστορικής έρευνας. Είναι η ιστορία ανθρώπων που εκτοπίστηκαν, βασανίστηκαν, χάθηκαν στις πορείες θανάτου ή ξεριζώθηκαν οριστικά από τις πατρογονικές τους εστίες.
Οι γειτονικοί λαοί μπορούν και πρέπει να ζουν ειρηνικά, με αμοιβαίο σεβασμό και επίγνωση της ιστορίας. Η ειρήνη όμως δεν οικοδομείται πάνω στη λήθη ή στην παραχάραξη. Οικοδομείται πάνω στην αλήθεια, στην αναγνώριση και στη συνειδητοποίηση ότι ο υπέρμετρος εθνικισμός, όταν χρησιμοποιείται ως εργαλείο απόκρυψης πραγματικών προβλημάτων, οδηγεί σε νέες εντάσεις και αδιέξοδα.
Η 19η Μαΐου, επομένως, δεν είναι μόνο ημέρα πένθους. Είναι ημέρα μνήμης, ιστορικής ευθύνης και υπενθύμισης ότι οι λαοί που ξεχνούν τις τραγωδίες τους κινδυνεύουν να τις ξαναβρούν μπροστά τους.
Στρατής Χαραλάμπους, Αντγος (ΠΒ) ε.α. – Μέλος της Ε.Λ.Μ., Συγγραφέας της ιστορικής μελέτης ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΤΑ ΒΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ (αποκλειστική διάθεση ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΒΙΒΛΙΟΧΑΡΤΟΠΩΛΕΙΟ) ,Μυτιλήνη, 12 Μαΐου 2026, Αρχική πηγή κειμένου, ΕΜΠΡΟΣ Μυτιλήνης
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ-ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
- 1.Τοπαλίδου, Π. Αρχιμανδρίτου (1929), Ο Πόντος ανά τους Αιώνας, Δράμα, σ.9.
- 2.Τοπαλίδου, ο. π. σ.118. Σύμφωνα με την εθνικότητα ο συγγραφέας αναφέρει 847 χιλ. Έλληνες στους οποίους συμπεριλαμβάνει και τους κρυπτό-χριστιανούς, 843 χιλ. Τούρκοι κλπ. και 60 χιλ. Αρμένιοι. Σημείωση: Το θέμα των κρυπτό-χριστιανών και η καταγραφή τους είναι περίπλοκο και χρήζει ιδιαίτερης μελέτης, βάσει πηγών.
- 3.Τοπαλίδου, ο. π. , σ.51-61.
- 4.Οικονομίδης, Δ.(1920), LePont, Κωνσταντινούπολη, Γαλλικό Τυπογραφείο Λέανδρος Μουρκίδης.
- 5.Memorandum Submitted to the Peace Conference on March 20, 1920, London: The Hesperia Press.
- 6.Χαραλάμπους, Σ.(2023), Μικρασιατική Εκστρατεία τα βήματα προς την καταστροφή, Μυτιλήνη, σ.89-93.
- 7.Τοπαλίδου, ο. π. , σ.115 και σ. 182. Συνολικά εκτοπίστηκαν γύρω στις 260 χιλ. απ’ όλη την περιφέρεια του Πόντου, προ , κατά και μετά τον Μεγάλο Πόλεμο.
- 8.Meichanetsidis, V.(2015), The Genocide of the Greeks of the Ottoman Empire, University of Toronto Press, σ.123.
- 9.Η εκτόπιση περιλάμβανε συνεχείς πορείες, χωρίς φαγητό, χωρίς στέγαση, κακομεταχείριση, βιασμούς γυναικών, χωρίς περίθαλψη με αποτέλεσμα πολλοί να πεθαίνουν στο δρόμο.
- 10.Biber, T(2017), Karadeniz’deMilliMücadeleyıllarındaRumNaklineGidenSüreç(1921)(Κατά τον Εθνικό Αγώνα στη Μαύρη Θάλασσα η Μεταφορά των Ρωμιών), Τουρκική Ακαδημία Επιστημών(TÜBA).
- 11.Τοπαλίδου, ο. π. σ.209.
- 12.Αρχείο Βενιζέλου, Επιστολής Καθενιώτη προς Βενιζέλο της 19 Μαΐου 1920.
- 13.Αρχείο Βενιζέλου, Τηλεγράφημα Κανελλόπουλου της 29ης Μαΐου 1919.
- 14.Hür, A.(2018), Milli Mücadele’nin Öteki Tarihi(Ηάλλη Ιστορία του Εθνικού Αγώνα), Κωνσταντινούπολη: Εκδόσεις Literatür σ.83-104.
- 15.Χαραλάμπους , ο. π. σ. 301-307, Hür, ο. π. σ. 84-86(είχε συναντηθεί με τον Κεμάλ στη Havza στις 25 Μαΐου 1919) και Meichanetsidis, V., ο. π. σ. 132-134.
- 16.Çelik, R(2011), Pontus Meselesi ve TBBM’nin Buna Karşı Aldığı Tedbirler(Το Πρόβλημα του Πόντου και τα μέτρα για την αντιμετώπιση του που έλαβε η Τουρκικής Εθνοσυνέλευση), Περιοδικό Ερευνών της Μαύρης Θάλασσας, τεύχος 11, Δεκέμβριος,σ.61.
- 17.Korucu, S.-Dağlıoğlu, E.(2018), άρθρο στην εφημερίδας “Agos” της 18 Μαΐου με τίτλο «BirinciMeclis’tePontustartışmaları: “Gayrimüslimlerinhepsinimahvedecekmiyiz?-Συζητήσεις στην Πρώτη Βουλή για το πρόβλημα του Πόντου: Θα εξοντώσουμε όλους τους Χριστιανούς;».
- 18.Γενική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδος, Απογραφή Πληθυσμού 15-16 Μαΐου 1928, Αθήνα, 1933, Εθνικό Τυπογραφείο
